پیمانکاری های میلیاردی در انحصار قرارگاه خاتم الانبیا

جلال بهرنگی، روزنامه‌نگار

۳۰ سال فعالیت اقتصادی سپاه پاسداران باعث شده این نیروی نظامی به برنده بی‌رقیب پروژه‌های میلیاردی تبدیل شود. در ساختار این کارتل اقتصادی چه می‌گذرد؟

ورود سپاه به پروژهای اقتصادی

حضور سپاه پاسداران در طرح‌های ریز و درشت اقتصادی بعد از پایان جنگ شروع شد. سال ۶۸ که اکبر‌ هاشمی‌رفسنجانی به عنوان رئیس جمهوری وارد ساختمان پاستور شد، در واگذاری برخی پروژه‌های اقتصادی به سپاه پاسداران گشاده‌دستی کرد. برخی ناظران اقتصادی همچون جمشید اسدی باور دارند این اقدام ‌هاشمی ‌با هدف “دور نگه داشتن” فرمانده‌هان سپاه از ورود به سیاست انجام شد. سال‌ها بعد اما سپاه پاسداران هم در سیاست صحنه‌گردانی کرد و هم در اجرای پروژه‌های کلان اقتصادی، یکی از بزرگترین مجریان یکه‌تاز و بی‌رقیب شد.

قرارگاه خاتم‌الانبیا، موتور اقتصادی سپاه

 قرارگاه سازندگی خاتم‌الانبیا اواخر آذر ۶۸ و با موافقت و دستور علی خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی‌ تاسیس شد. در زیرمجموعه این قرارگاه که بازوی اقتصادی سپاه پاسداران محسوب می‌شود، تشکیلات دیگری فعالیت دارند که با شرکت های وابسته خود در واقع هلدینگ‌های اقتصادی کشور را تشکیل داده‌اند:

– قرارگاه سازندگی نوح

– قرارگاه سازندگی کربلا

– قرارگاه سازندگی کوثر

– قرارگاه سازندگی قائم

– قرارگاه سازندگی قرب کوثر

– گروه سازندگی سپانیر

شرکت‌های قرارگاه‌های شش‌گانه

در زیر مجموعه هر یک از قرارگاه‌های شش‌گانه که خود به هلدینگ تبدیل شده‌اند، فهرست بلندی از شرکت‌ها و موسسات زیرمجموعه وجود دارد. علاوه بر این، شرکت‌ها و موسسات دیگری به عنوان به موسسات وابسته و پیمانکار مشغول فعالیت هستند. اسامی ‌برخی از آنها را می‌توان چنین فهرست کرد:

– سپاسد، نیروگستر، سماوات، موسسه فاطر- (حوزه آب و فاضلاب).

– شرکت صدرا (تجهیزات دریایی)

– موسسه مهندسی رهاب(خطوط قطار شهری و بین شهری)

-شرکت‌های تهران گسترش و جایی و نیز موسسات ولیعصر و عاشورا(راه‌سازی)

– موسسه مکین(ساخت اسکله‌های تجاری)

– موسسه دریاساحل(تجهیزات حفاری)

– موسسات فجر ، حرا و ثارالله (ساخت تونل و سدهای خاکی)

محور فعالیت اقتصادی قرارگاه‌های سپاه

نفت،‌ گاز و پتروشیمی:

در این حوزه همه طرح‌های مرتبط با حوزه‌های صنایع نفت و پتروشیمی‌و انتقال گاز انجام می‌شوند.

عمران، صنعت و معدن: 

در این بخش طرح‌هایی از جمله راه‌ و شهرسازی، آب و نیرو، ارتباطات و فناوری اطلاعات، معادن و صنایع معدنی، بهداشت و درمان و ساخت ماشین‌آلات انجام می‌شود.

کشاورزی: 

اجرای طرح‌های کلان انتقال آب، تعاونی‌های کشاورزی و کشت و صنعت از جمله حوزه‌های فعالیت سپاه پاسداران هستند.

محرومیت‌زدایی:

به گفته مسئولان قرارگاه خاتم‌الانبیا، در این بخش طرح‌های محرومیت‌زدایی در استان‌ها اجرا می‌شوند.

تحقیقات: 

“مرکز تحقیقات کاربردی و خودکفایی” از سال۹۲ کانون پژوهش‌هایی است که به ادعای وبسایت قرارگاه خاتم‌الانبیا، هدفش “ارتقای سطح علمی، پیاده‌سازی اقتصاد مقاومتی، توسعه فناوری‌ها و حرکت به سمت خودکفایی علمی‌ و صنعتی” است.

انتقادها از فعالیت‌های اقتصادی سپاه

اگرچه در وبسایت قرارگاه خاتم الانبیا فهرست بلندی از طرح های مختلف در حوزه های عمرانی، صنعتی و زیرساخت های مخابراتی، نفتی و پتروشیمی وجود دارد، ولی آنچه به درستی ثبت و ضبط نشده و اطلاعات شفافی درباره‌اش دیده نمی‌شود، “چرایی واگذاری پروژه‌ها” به  سپاه پاسداران است؛ شاید شاهدی بر انتقاد برخی ناظران که باور دارند “بیش از نیمی از اقتصاد کشور در دستان سپاه پاسداران” است.

گزارش ویکی فساد درباره واگذاری مهاب قدس را بخوانید.

در طول ۳۰ سال اخیر روسای جمهوری هم این انتقادها را مطرح کرده‌اند، آخرین نمونه‌اش سخنان حسن روحانی است که تیر سال ۹۶ از صحنه‌گردانی اقتصاد به دست سپاه انتقاد کرد و گفت: “اقتصاد کشور از دست دولت بی‌تفنگ به دست دولت باتفنگ داده شد و کسی جرات ندارد با آنها رقابت کند”. این در حالی است که او روز ۲۵ شهریور ۹۲ و یکماه بعد از پیروزی در انتخابات ریاست جمهوری از سپاه برای اجرای طرح‌های مختلف دعوت کرده و گفته بود: “سپاه در تمام وظایف باید به عنوان یک مکمل و پشتیبان در شرایط مختلف وارد عمل شود و امروز بخش اقتصاد ما تحت فشار است”.

مقامات سپاه پاسداران چند روز بعد از انتقاد روحانی واکنش نشان دادند و آن را “تضعیف‌کننده و بی‌انصافی” دانستند.  محمدعلی جعفری، فرمانده سپاه پاسداران گفت: “دولت بدون تفنگ توسط دشمنان تحقیر و تسلیم می‌شود”. علی سعیدی، نماینده خامنه‌ای در سپاه پاسداران هم خطاب به حسن روحانی گفت: “هم آمریکا به سپاه حمله می‌کند، هم برخی خودی‌ها”.

تک‌تازی‌های اقتصادی سپاه در ۴ دولت‌

فعالیت‌های اقتصادی سپاه پاسداران در طول بیش از ۳۰ سال را می‌توان در تناسب با برآمدن دولت‌های مختلف بررسی کرد؛ دولت‌هایی که ابتدا از حضور سپاه در طرح های عمرانی و بازسازی استقبال کردند ولی در پایان مسئولیت‌شان ناراضی و منتقد بودند.

۸ سال دولت‌ هاشمی‌رفسنجانی

مرور برخی اظهارات مسئولان وقت دولت ‌نشان می‌دهد آنها برای مشارکت دادن سپاه پاسداران در بازسازی خسارت‌ها و خرابی‌های ناشی از جنگ مصمم بودند. سال ۹۲ وبسایت سحام‌نیوز به نقل از‌ هاشمی‌رفسنجانی در جمع استانداران نوشت: “مهندسی رزمی ‌سپاه امکاناتی از جنگ داشت که در سازندگی کشور می‌توانست موثر باشد و ما در آن زمان پروژه‌هایی مثل راه‌سازی به آنان دادیم که هم برای کشور مفید بود و هم برای سپاه.”

سپاه برای حضور در طرح‌های عمرانی و بازسازی، امکانات و تجهیزات نسبی داشت. به این ترتیب با تشکیل “قرارگاه سازندگی خاتم‌الانبیا” در سال ۶۸، عملا سپاه پاسداران به عنوان پیمانکار دولت، اجرای طرح‌های عمرانی و اقتصادی را برعهده گرفت.

ساخت سد کرخه و اتوبان ساوه در فهرست اولین طرح‌هایش بود. گفته شده که این طرح‌ها “بدون تشریفات و مناقصه” به سپاه واگذار شدند. در این دوره به تدریج  امکانات فنی در اختیار سپاه، مسیر پیمانکاری‌اش را هموار و طرح‌های بیشتری را روانه قرارگاه خاتم‌ کرد. پروژه‌های انتقال آب، خانه‌سازی، جاده‌سازی، تولید و انتقال برق تنها بخشی از اولین پیمانکاری‌های این قرارگاه در آن سال‌ها به حساب می‌آیند.

از اواخر دولت دوم‌ هاشمی، سپاه راه جدیدی در واردات غیررسمی باز کرد؛ راهی که به  واردات “قاچاق” از طریق اسکله‌های مخفی در جنوب کشور منجر شد. سال‌ها بعد برخی مسئولان دولتی فاش کردند که این اسکله‌ها “بدون نظارت و کنترل رسمی‌ گمرک” فعالیت می‌کنند. محمود احمدی‌نژاد، ضمن اشاره به این اسکله‌ها با کنایه از “برادران قاچاقچی” نام برد و گفت که دولت‌ها هیچ نظارتی بر فعالیت‌های اقتصادی سپاه نداشته و ندارند.

۸ سال دولت محمد خاتمی

قرارگاه خاتم‌الانبیا در این هشت سال نه‌تنها به پیمانکاری‌هایش ادامه داد بلکه برنده‌های مناقصه‌ها را از میان بر‌می‌داشت. خلاصه‌ای از فعالیت‌های اقتصادی سپاه در این دوران چنین است:

-تاسیس موسسه کوثران

موسسه کوثران اجرای طرح توسعه شبکه آبیاری ۸۸۰۰ هکتاری امیدیه خوزستان را در اختیار گرفت.

-پیمانکاری اداره فرودگاه امام خمینی

یک روز بعد از افتتاح این فرودگاه توسط خاتمی، سپاه پاسداران با استقرار بعضی “تجهیزات و کادر نظامی” ‌روی باند پرواز، مانع از فعالیت شرکت TAV، پیمانکار خارجی شد. این غائله وقتی تمام شد که مسئولان دولت رسما قرارداد با این شرکت را  لغو و سپاه را جایگزین آن کردند. احمد خرم، وزیر وقت راه و ترابری هم از دولت کنار رفت.

-اپراتوری تلفن همراه

سپاه پاسداران با فشار بر دولت از طریق مجلس هفتم، اپراتور تلفن همراه”ترکسل” برنده اصلی مناقصه دولتی را از میان برداشت و این پروژه را به شرکت “ایرانسل” وابسته به بنیاد مستضعفان واگذار و خودش بر آن نظارت کرد.

-جانشینی “اورینتال کیش”

ورود سپاه به فعالیت‌های حوزه نفت و گاز در سال ۸۱ با اجاره تجهیزات و ماشین‌آلات در میدان گازی پارس جنوبی شروع شد. همزمان چشم سپاه به شرکت “اورینتال کیش” با مسئولیت سیروس ناصری بود. به استناد گزارش‌ها، این شرکت  با مجوز دولت وقت از یک طرف در میدان‌های مشترک عراق، عربستان سعودی و قطر و از طرف دیگر با شرکت ‌”هالیبرتون” آمریکا (سازنده تجهیزات نفتی) قرارداد همکاری داشت. با “فشارهای سپاه و اتهام‌” همکاری با آمریکایی‌ها، این قرارداد فسخ و مدتی بعد قرارگاه خاتم‌الانبیا به عنوان پیمانکار وارد عمل شد ولی به دلیل نداشتن کارشناس و تجهیزات فنی، اجرای این پروژه‌ها را به پیمانکاران دیگر واگذار کرد. سپاه سال ۸۶ “تجهیزات فنی و چند دکل نفتی” اورینتال کیش را به قیمت ۹۰ میلیون دلار خرید.

۸ سال دولت احمدی نژاد

دوره ریاست جمهوری احمدی‌نژاد طولانی‌ترین روزهای خوش را برای سپاه پاسداران رقم زد. احمدی‌نژاد که خود از اعضای سابق سپاه پاسداران بود همچون‌ هاشمی‌رفسنجانی در واگذاری طرح‌ها گشاده‌دستی کرد؛ کاری که از زمان مسئولیتش در شهرداری تهران شروع کرده بود. در این میان تحریم‌ها علیه ایران دست قرارگاه خاتم  را در اجرای طرح‌‎ها بازتر کرد. تعدادی از این طرح‌ها را می‌توان چنین فهرست کرد:

– احداث خط لوله گاز عسلویه تا پاکستان

 در اولین سال فعالیت دولت موسوم به “عدالت‌محور” در سال ۸۴-۸۵، قرارداد احداث خط لوله گاز عسلویه تا سیستان و بلوچستان به مبلغ یک میلیارد و ۳۰۰ میلیون دلار میان وزارت نفت و قرارگاه خاتم‌ امضا شد. این خط لوله که تا پاکستان می‌رسید، مبلغ قرارداد را به بالای دو میلیارد و ۲۵۰ میلیون دلار رساند. گزارش شده در این طرح تشریفات مناقصه رعایت نشده؛ شاهد مثال آن سخنان “رضا کسایی‌زاده”، مدیرعامل وقت شرکت ملی گاز است که گفت در این مورد به “دستور” رئیس‌ جمهوری عمل کردیم.

-ساخت مخازن ذخیره نفتی

سال ۸۵ قرارداد احداث چهار مخزن ذخیره نفت در جزیره خارک با سپاه منعقد شد.

-توسعه پارس جنوبی

سپاه در سال ۸۵ قرارداد توسعه فازهای ۱۵ و ۱۶ پارس جنوبی را به ارزش دو میلیارد و ۹۶ میلیون دلار امضا کرد. این در حالی بود که شرکت نروژی “آیکرگاورنر» برنده مناقصه اعلام شده بود ولی به دلایلی که اطلاعاتی دقیقی درباره آن منتشر نشده، قرارگاه خاتم‌ پروژه را در دست گرفت. فازهای بعدی این پروژه هم بعدها به این قرارگاه رسید.

-لوله‌گذاری “اتان”

نیمه سال ۹۰، قراردادی به مبلغ ۵۰۰ میلیون دلار با سپاه پاسداران بسته شد تا طرح لوله‌گذاری “اتان” به طول ۵۴۰ کیلومتر اجرا شود.

-توسعه اسکله بندر “شهید بهشتی”

امتیاز توسعه اسکله بندر شهید بهشتی در چابهار با قراردادی به مبلغ ۳۴۱ میلیون دلار به قرارگاه خاتم‌الانبیا داده شد.

-توسعه مترو تهران

قرارگاه خاتم‌الانبیا در طرح توسعه خطوط مترو تهران هم در مجموع قراردادهایی به مبلغ یک میلیارد و ۵۴۰ میلیون دلار امضا کرد.

– خرید ۵۱ درصد سهام مخابرات

سال ۸۸، شرکت “توسعه اعتماد مبین” متعلق به بنیاد تعاون سپاه پاسداران توانست با “عنایت” احمدی‌نژاد، ۵۱ درصد سهام شرکت مخابرات را بخرد. تنها رقیب سپاه در این مورد، یکی از تشکیلات زیرنظر خودش یعنی سازمان بسیج بود. ارزش این تعداد سهام در آن زمان رقمی ‌بیش از ۸۰۰۰ هزار میلیارد تومان اعلام شد.

۸ سال دولت حسن روحانی

در این دوران واگذاری طرح‌ها به قرارگاه خاتم با نوسان‌هایی همراه شد. مهر ۹۳ اکبر ترکان، دبیر وقت شورای مناطق آزاد همراه با دریادار علی فدوی، فرمانده نیروی دریایی سپاه به جزیره “فارور” در نزدیکی کیش سفر کرد و از واگذاری پروژه‌هایی به سپاه خبر داد. ساخت یک فرودگاه، بندر و واحدهای مسکونی در این جزیره از جمله این طرح ها اعلام شد.

پیش از این شش طرح در شهرستان خوی به ارزش ۶۰۰ میلیون تومان، سه طرح در صومعه‌سرا به ارزش ۴۵ میلیون تومان و هشت طرح در سلماس به ارزش ۶۴۲ میلیون تومان توسط سپاه تحویل دولت شد. در ۹۷ پروژه اجراشده دیگر در استان بوشهر هم سپاه پاسداران نزدیک به ۱۶ میلیارد تومان دریافت کرد.

سال ۹۶ به ناگهان حمایت دولت از سپاه پاسداران تبدیل به انتقاد شد و روحانی در جمع فعالان اقتصادی گفت که بخش خصوصی از دولت بی‌تفنگ هم می‌ترسید چه برسد به دولتی که تفنگ و رسانه و “همه چیز دارد و کسی جرأت ندارد با آنها رقابت کند”. همان زمان سردار عبدالله عبداللهی، فرمانده قرارگاه خاتم با گلایه از روحانی گفت که این قرارگاه ۲۴ هزار میلیارد تومان از دولت او طلبکار است.

بخشی از این مبلغ بابت پروژه‌های دولت قبل و بخشی دیگر بابت طرح‌های واگذار شده توسط دولت روحانی بود. روزنامه تعادل آذر ۹۵ از قول فرمانده قرارگاه خاتم نوشت: “در حال حاضر حدود ۵۵۰ هزار میلیارد تومان پروژه نیمه‌تمام داریم و اگر دولت سالانه ۵۰ هزار میلیارد تومان هم به پروژه‌های عمرانی اختصاص دهد، تکمیل آنها ۱۱ سال زمان می‌برد”.

با وجود کاهش تعداد واگذاری پروژه‌های دولتی به سپاه پاسداران، در سال های منتهی به پایان دولت دوم روحانی تعدادی پروژه انتقال آب، توسعه پارس جنوبی، خط راه آهن جنوب و ساخت و تجهیز تاسیسات صنایع نفت و گاز به قرارگاه خاتم واگذار شدند. قرارگاه خاتم با تشکیلات کلان زیرمجموعه خود در سال‌های اخیر در کشورهای تاجیکستان و عراق هم طرح‌های عمرانی و بازسازی اماکن مذهبی را اجرا کرده است.

پیمانکاری بدون مناقصه

در ادامه این فعالیت‌ها، سپاه پاسداران به واسطه موسسات مالی خود بانک تاسیس کرده و به پرنفوذترین ارگان مسلح کشور در پیمانکاری تبدیل شده است؛ ارگانی که مدعی شده در حمایت از بخش خصوصی، پروژه‌های زیر ۱۰۰ میلیارد تومان را نمی‌پذیرد. این تشکیلات همواره با این اتهام مواجه است که بسیاری از پروژه‌ها را بدون رعایت تشریفات مناقصه داخلی و خارجی مال خود کرده است.