پولهای کثیف بر پرده سینما

بهروز جهانی، روزنامه نگار

یک جای کار بی‌تردید می‌لنگد! در نظر بگیرد، یک سرمایه‌گذار برای تولید فیلم یا سریالی، ۲۰ میلیارد تومان هزینه می‌کند، این فیلم یا سریال در نهایت از طریق فروش، ۵ میلیارد تومان درآمد کسب می‌کند. یعنی ۵ میلیارد تومان از سرمایه هزینه شده به سرمایه‌گذار بازمی‌گردد، و طبق یک محاسبه ساده ۱۵ میلیارد تومان دیگر ضرر محسوب می‌شود. بعد همین سرمایه‌گذار چندین و چند بار همین روند را ادامه می‌دهد و در پروژه‌های دیگر تولید فیلم و سینما هم سرمایه‌گذاری می‌کند! کدام عقل و منطقی می‌پذیرد که روند یک روند سالم است؟ بی‌تردید یک جای کار می‌لنگد! و اینجاست که بحث پولشویی در صنعت سینما در ایران برجسته می‌شود.

پولشویی، به زبان ساده، تبدیل سود حاصل از «خلافکاری» و «فساد» به دارایی‌های به ظاهر مشروع است. در فرآیند پولشویی، پول حاصل از اقدامات غیرقانونی تبدیل به پول یا ثروتی می‌شود که در ظاهر از راه‌های قانونی به‌دست آمده و به این طریق پول تطهیر شده وارد چرخه اقتصاد می‌شود.

سینما، به دلیل نبود سیستم‌های نظارت مالی بر ورود و خروج سرمایه در آن، یکی از عرصه‌های جولان برای پولشویی است. البته نه در کشورهای پیشرفته در عرصه سیستم‌های ساماندهی و نظارت مالی، که در کشورهای فاقد انضباط سیستماتیک مالی که فساد ریشه در گلوگاه‌های مختلفی داشته و دارد.

در سال‌های اخیر و در پی عمومی شدن پرونده اشخاصی مانند سید محمد امامی (تهیه کننده سریال شهرزاد)، بابک زنجانی (تهیه کننده فیلم‌هایی سیزده، هیچ کجا هیچکس و نقش نگار)، بحث پولشویی در سینما جنبه عمومی‌تری به خود گرفت. بحثی که در میان سینماگران هم منکران بسیاری دارد و هم شاهدان متعددی را معرفی کرده است.

«شوخی است!»

همایون اسعدیان، کارگردان سینما که رئیس فعلی هیات مدیره خانه سینما، پولشویی در سینما را «شوخی» میداند و می‌گوید: «گاهی کلماتی را به سینما وارد می‌کنیم بدون آنکه اطلاعی از آن‌ها داشته باشیم، مثلاً من پولشویی در سینما را درک نمی‌کنم چون پولشویی تا جایی که می‌دانم یعنی پولی که نمی‌تواند وارد بانک شود، باید به پول تمیز تبدیل شود تا بتوان آن را به سیستم بانکی برد و سوال اینجاست که کدام یک از این‌ها با چمدان پول به سینما آمده‌اند؟ آن‌ها پول خود را از بانک در آوردند و به ما دادند، پس اگر قرار بر پولشویی بوده در بانک اتفاق افتاده است. بنابراین معتقدم پولشویی در سینما چیزی در حد شوخی است، چون پولشویی رقم‌های ۲۰ میلیارد تومانی نیست، پولشویی دست‌کم میلیارد دلاری است.»

جدی است!

در مقابل محمدحسین فرحبخش، تهیه‌کننده سینمـــا با اشاره به جملــه همایون اسعدیان مبنی بر اینکه «پولشویی در سینما شوخی است» گفت: «آقای اسعدیان که خودش فیلمی با عنوان «شوخی» را ساخته، اینجا هم شوخی می‌فرمایند! پولشویی هر جا و در هر شغل تعریف خودش را دارد و قرار نیست همه جا با یک عدد و رقم سروکار داشته باشیم. کسی ممکن است در سینما با ۶ میلیارد تومان فیلمی بسازد، اما آن را ۶ برابر محاسبه کند.»

او در ادامه میگوید: «چطور می‌شود حسین فرحبخش که ۴۰ سال در این سینماست و نشان داده هم که بلد است از نظر اقتصادی چه کند، دریافته که اینگونه فیلمسازی مقرون به صرفه نیست و مساوی با ضرر است. اولین شرط پولدار شدن این است که طرف، عقل داشته باشد. آیا کسی که عقل دارد پول خود را داخل جوی آب می‌ریزد؟ اگر کسی این کار را کرد، بدانید منافعی دارد. این‌هایی که سریال‌هایی با بودجه‌های سنگین ۴۰-۳۰ میلیاردی می‌سازند و هرچه حساب می‌کنید، می‌بینید در دی وی دی و وی او دی و… حتی به یک فروش حداقلی خوب هم دست پیدا نمی‌کنند، پول و سرمایه خود را از کجا می‌آورند؟ معلوم است که این پول، مساله دارد و با فریب عده‌ای یا نهادی به دست آمده‌است یا صندوق فرهنگیان را فریب داده یا سر بانک کلاه می‌گذارد یا … این‌ها پولشویی است؛ با چه زبانی باید گفت. پولشویی که فقط وارد کردن ۵۰۰ دستگاه ماشین و تجارت برنج و جابه‌جایی دلار و سکه و… نیست.»

موانع پولشویی در یک اقتصاد سالم

در سینمای صنعتی کشورهای پیشرفته به دلیل وجود ابزارهای دقیق نظارتی کمتر فرصتی برای صاحبان پول‌های کثیف مهیا می‌شود تا بتوانند در این عرصه به قصد پول‌شویی سرمایه‌گذاری کنند. در سینما صنعتی استودیوها و شرکت‌های فیلم‌سازی با برنامه‌ریزی در چارچوب‌های مشخص، همواره در مسیر کسب سود مشروع گام برمی‌دارند و نیازی به ورود پول و سرمایه کثیف به سینما ندارند. این سود و سازو کارها، بخش عمده‌ای از گردش مالی برخی کشورها را شامل می‌شود. اما در کشورهایی با اقتصاد ضعیف و البته ناسالم که سینما یک کسب‌وکار تأثیرگذار شناخته نمی‌شود و همواره نیازمند حمایت‌های دولتی یا سرمایه‌گذاری‌های خصوصی است، پتانسیل ورود پول کثیف به عنوان سرمایه در بخش فیلم‌سازی مهیا است.

فرصتی برای بهره‌برداری!

در اوایل دهه هشتاد شمسی و با توجه به رویکردهای دولت وقت، افزایش رشد نقدینگی و به تبع آن افزایش تورم، بحث تحریم‌ها و کمبود منابع مالی دولت، سینما به شدت دچار چالش سرمایه‌گذاری شد. دورانی که به علت افزایش فساد مالی و درآمدهای نامشروع و رانتی، سرمایه‌گذاری در سینما به عنوان یکی از راهکارهای پول‌شویی در میان صاحبان پول‌های کثیف مطرح شد.

برای نمونه، سام قریبیان، کارگردان سینما، چندی قبل در مصاحبه‌ای از یکی از تجربیات خود سخن گفت: «من این روزها خودم دغدغه ساخت یک فیلم سینمایی دارم و در حال جذب سرمایه هستم، اما در همین مدت کم با یک سری از آدم‌های عجیب و غریب روبرو شده‌ام، یک بار برای دیدن یکی از این افراد به یک جای عجیب و غریب رفتم که می‌توان آن را یک قلعه نامید. قلعه‌ای که از هر وزارتخانه‌ای در ایران بیشتر تحت حفاظت بود. زمانی که در آن مکان حضور پیدا کردم گفتند حاج آقا منتظر شما هستند، من فکر کردم که با یک فرد میانسال مواجه خواهم شد، اما دیدم این حاج آقا ۲۲ سال سن داشت. وقتی از او پرسیدم که چرا می‌خواهد در سینما سرمایه‌گذاری کند، جواب قانع‌کننده‌ای نداد. این فرد در ظاهر تولید کننده یک سری از محصولات بود و من فکر می‌کردم که می‌خواهد این فیلم، تبلیغی برای محصولات آنها باشد اما وقتی که گفتم می‌توان از محصولات شما در فیلم استفاده کنیم، گفت اصلا نیازی نیست محصولات ما را در فیلم نشان دهید. چنین رفتارهایی برای ما علامت سوال می‌شود. در واقع اکثر این افراد وارد حرفه‌ای دیگر می‌شوند تا بتوانند پولشویی کنند که متاسفانه سینما تبدیل به مکانی برای پولشویی آنها شده است.»

شیوه‌های پولشویی

نکته مهم در بحث پول‌شویی به واسطه سینما، عدم الزام به بازگشت سرمایه است، یکی از راهکارهای پول‌شویی صورت دادن معاملات صوری و ایجاد چهره مشروع برای پول دادوستد شده در این معاملات است. سینما به عنوان عرصه‌ای که در ایران هیچ نهادی متولی نظارت بر گردش‌های مالی آن نیست به خوبی فضای مناسب برای این کار را دارد.

برای نمونه یکی از راهکارهای رایج پول‌شویی در سینما ورود و خروج برابر سرمایه است، تصور کنید فردی یک میلیون تومان پول کثیف در سینما سرمایه‌گذاری کند، بخشی از این مبلغ در یک فرآیند جعل آمار به سرمایه‌گذار بازگردانده می‌شود و بخشی دیگر صرف ساخت فیلم می‌شود، که در ادامه به دو شکل می‌تواند باعث تطهیر پول‌های کثیف بشود. راهکار اول، آنکه همان میزان سرمایه و یا مقداری بیشتر در فرآیند اکران و پخش به سرمایه‌گذار بازمی‌گردد، و راهکار دوم به این صورت است که سرمایه‌گذار از کانال‌های مختلف مانند شبکه نمایش خانگی فیلم خود را از خود می‌خرد و به این صورت اقدام به تطهیر پول کثیف با ضرری اندک می‌کند.

یکی از راهکارهای مقابله با پول‌شویی در سینما، اعمال رفتار نظارتی بر سرمایه‌های سینما است، که در ایران با وجود آنکه نزدیک یک قرن از ورود سینما به آن می‌گذرد، در هیچ مقطعی سازوکار مناسب برای نظارت بر سرمایه وجود نداشته است. مکانیزه شدن سیستم فروش بلیت یکی از گام های موثر سازمان سینمایی برای مقابله با جعل آمار فروش فیلم و استفاده نامشروع از این مساله بود، هرچند که کارآمدی آن با توجه به عدم شفافیت قابل ارزیابی نیست.

آنچه مشخص است، وجود زمینه‌های فساد و پولشویی در ساز و کارهای مرتبط با سرمایه‌گذاری در عرصه سینما است. زمینه‌هایی که در سال‌های اخیر، پرونده‌هایی همچون پرونده سید محمد امامی، هادی رضوی، احسان دلاویز و بخشی از پرونده بابک زنجانی، تنها به گوشه‌ای از آن نور تابانده است.