فساد در میراث فرهنگی استانها ۲۰۰۰ پرونده تخلف و تبانی با قاچاقچیان

جلال بهرنگی، روزنامه نگار

فسادهای افشاشده در سازمان میراث فرهنگی و گردشگری طی ۱۶ سال اخیر نشان می‌دهد علاوه بر مدیران ارشد حوزه ستادی، برخی مدیران در استان‌ها هم در تخلفات اداری، اختلاس‌ها و تبانی‌ها نقش عمده‌ای داشتند. تشکیل دو هزار پرونده تخلف در دولت احمدی‌نژاد و دستگیری ده‌ها مدیر استانی در دولت حسن روحانی، تنها گوشه هایی از مفاسد افشا شده است.

فساد مدیران استانی؛ دولت احمدی نژاد

مهم ترین فسادهای مالی و اختلاس در تاریخ سازمان میراث فرهنگی و گردشگری طی چهار سال دوم دولت محمود احمدی‌نژاد (۸۸ تا ۹۳) رقم خورد. یک نمونه کوچک از این فسادها مربوط به فساد حمید بقایی، معاون رئیس جمهوری و رئیس سازمان میراث فرهنگی و گردشگری در واگذاری غیرقانونی و بدون ضوابط شرکت “توسعه گردشگری ایران” به مبلغ غیرواقعی ۱۳۸ میلیارد ریال است. سال ۹۲ و بعد از تشکیل پرونده‌های قضایی علیه فسادهای این دوره، ابعاد دیگری از فسادسازمان یافته را آشکار کرد. “ویکی فساد” پیش‌تر در گزارشی با عنوان میراث فرهنگی و گردشگری؛ قلک فساد احمدی نژاد و دوستان، مهم‌ترین فسادهای کلان در این دوره را بررسی و منتشر کرده است.

در همین حال از سال‌ ۹۰ گزارش‌هایی هم از فساد در اداره‌های استانی میراث فرهنگی و گردشگری رسانه‌ای شد. نمونه این فسادها را دادستان وقت شهرستان جیرفت کرمان مطرح کرد و گفت که در جریان بازجویی از تعدادی از “حفاران غیرمجاز” آثار و اشیای تاریخی، مشخص شده که برخی مدیران و کارکنان اداره میراث فرهنگی و گردشگری جیرفت با این حفاران، “همکاری و تبانی” داشته‌اند.

برخی ناظران یکی از دلایل فساد برخی مدیران در اداره‌های استانی در این دوره را تغییرات متعدد مدیریتی در راس سازمان و به دنبال آن، انتصاب مسئولان استانی ارزیابی کرده اند. بر اساس ضوابط و دستورالعمل‌های تعیین شده برای سازمان میراث فرهنگی و گردشگری، به دلایل ماهیت اطلاعاتی و امنیتی این سازمان طبیعتا انتصاب مدیران و مسئولان استانی نیز باید با هماهنگی و تایید نهادهای امنیتی، مجلس و استانداری صورت گیرد. به نظر می‌رسد همین موضوع باعث شد تا برخی مدیران استانی با استفاده از “حاشیه‌های امن” و در حالی که مدیران ارشد سازمان حاشیه‌های بسیاری را در کل کشور ایجاد کرده بودند، دست به فساد بزنند.

۲هزار پرونده تخلف و عناوین فسادهای استانی

گزارش رسمی ‌مسئولان جدید سازمان میراث فرهنگی و گردشگری در سال ۹۴ نشان داد که در سال‌های پایانی دولت مدعی پاک‌ دستی و عدالت محوری احمدی نژاد، تخلفات و فسادهای زیادی در حوزه ستادی و اداره‌های استانی این سازمان رخ داده است. اسدالله درویش‌امیری، معاون حقوقی، مجلس و امور استان‌ها سازمان میراث فرهنگی و گردشگری در دولت حسن روحانی، اردیبهشت ماه ۹۴ در مصاحبه با روزنامه قانون از وجود دو هزار پرونده تخلف مربوط به دوره احمدی‌نژاد خبر داد و گفت که این پرونده‌ها در یکی از اتاق‌های سازمان نگهداری می‌شده است.

کلیات این تخلفات و فسادها شامل مواردی از جمله “صدور مجوزهای غیرقانونی ساخت و ساز در بافت تاریخی شهرها، تبانی در تعیین حریم مراکز و آثار تاریخی، همکاری با حفاران غیرمجاز اشیای تاریخی و سوءاستفاده‌های مالی، واگذاری خانه‌های تاریخی و کمپینگ‌های گردشگری” و مواردی مشابه بوده است.

برخی از این پرونده‌ها در شورای تخلفات اداری خود سازمان، بررسی و متخلفان هم به مجازات‌هایی از جمله تعلیق فعالیت در سازمان، ثبت تخلف در پرونده پرسنلی و محرومیت از مزایای شغلی محکوم شدند. از سوی دیگر، پرونده تخلفاتی مانند تبانی و همکاری با حفاران اشیای تاریخی تحویل مراجع قضایی شد.

فسادهای مدیران استانی؛ دولت روحانی

مسئولان سازمان میراث فرهنگی و گردشگری دولت روحانی در حالی فسادهای دولت قبل را افشا کردند که از اواخر سال ۹۶، فسادهای مدیران همین دولت در اداره‌های استانی میراث فرهنگی و گردشگری افشا شدند. به استناد گزارش‌های دستگاه‌های اطلاعاتی و مستندات قضایی از سال ۹۷ تا ابتدای اردیبهشت ۱۴۰۰، دستکم حدود ۶۵ نفر از مدیران و کارکنان میراث فرهنگی و گردشگری در استان‌ها به اتهام فساد و تخلفات مختلف دستگیر شدند. بعد از بررسی‌های بیشتر رسانه ها گزارش کردند که تعدادی از این افراد با سپردن وثیقه آزاد شدند.

مهم‌ترین اتهام‌های ثبت شده در این پرونده‌ها شامل دریافت رشوه، تبانی و همکاری در کشف، انتقال و فروش اشیای عتیقه  و واگذاری غیرقانونی پروژه‌های بازسازی و مرمت آثار تاریخی هستند.

بررسی‌های بیشتر نشان می‌دهد که بخش عمده‌ای از فسادها در استان‌ها طی هشت سال دولت روحانی مشابه وضعیت دوره احمدی نژاد، نتیجه تغییرات پی‌در‌پی مدیریتی در سطح کلان و استانی بوده است. طی هشت سال دولت مدعی تدبیر و امید، چهار نفر به عنوان سرپرست و رییس سازمان میراث فرهنگی و گردشگری منصوب شدند و بعد از مدتی جای خود را به دیگری دادند.

در مستندات سال‌های ۹۳ تا سال ۹۶ گزارشی از وقوع “فسادهای کلان و تخلفات مالی گسترده” مشابه آنچه که در دوران احمدی‌نژاد رخ داد، رسانه‌ای نشده است، اما این به معنای پاک‌دستی مدیران نبوده چراکه از اواخر سال ۹۶ رسانه‌ها به تدریج اخبار و گزارش‌هایی از وقوع فساد در اداره‌های استانی میراث فرهنگی و گردشگری منتشر کردند.

افزایش فساد استانی در ۳ سال

بررسی آمارهای جمع‌آوری شده توسط “ویکی فساد” به استناد گزارش‌های ثبتی قضایی نشان می‌دهد که در نزدیک به هشت سال دولت روحانی (۹۲ تا اوایل اردیبهشت ۱۴۰۰ )، فسادهای متعددی در اداره‌های استانی میراث فرهنگی و گردشگری صورت گرفته است. اوج افشاگری ها در این ارتباط اما در سال‌های آخر عمر دولت (۹۷ تا ۱۴۰۰) بوده که به تشکیل پرونده‌های قضایی هم منتهی شده‌اند.

مهم‌ترین عناوین این فسادها شامل “جعل اسناد دولتی، واگذاری پروژه‌های مختلف مرمت اشیا و آثار تاریخی، اختلاس، دریافت رشوه، تبانی و همکاری با حفاران و کشف و انتقال اموال تاریخی به خارج از کشور” هستند. همه این‌ها ‌آنقدر برای رسانه‌ها جذابیت داشت تا ضمن معرفی عوامل فساد، پیگیر مبالغ و ارقام مفاسد باشند ولی در گزارش‌های قضایی این ارقام اعلام نشده و اطلاع‌رسانی درباره آنها به آینده موکول شده است.

چه فسادی از کدام استان افشا شد؟

-فساد مالی و اختلاس در گیلان

این پرونده در ارتباط با طرح توسعه کمپینگ‌های گردشگری و واگذاری غیرقانونی چند طرح گردشگری در سال ۹۶ تشکیل شد. مدیرکل وقت این اداره بعد از دستگیری موقت با پرداخت وثیقه آزاد شد. او اکنون در سمت مدیر مناطق نمونه گردشگری استان گیلان مشغول به کار است. مقامات قضایی مبلغ تخلف را اعلام نکردند.

-اختلاس در هرمزگان

سال ۹۷ مقامات قضایی اعلام کردند یک مدیر و چند کارمند میراث فرهنگی و گردشگری هرمزگان با سوءاستفاده از موقعیت و اختیارات دولتی در واگذاری پروژه‌های مرمت آثار تاریخی، اختلاس کرده‌اند. مبالغ این اختلاس منتشر نشده است. به نوشته رسانه‌ها، مدیر بازداشتی پیش از انتصاب به این سمت هم پرونده‌ قضایی داشته است.

اختلاس و ارتشاء در سمنان

اواخر سال ۹۷ مقامات قضایی سمنان از تشکیل پرونده اختلاس و ارتشاء در میراث فرهنگی و گردشگری سمنان خبر دادند که منجر به دستگیری یک مدیر و چند کارمند شد. مناطقی از سمنان همیشه یکی از اهداف حفاران آثار تاریخی بوده است. دادستان عمومی ‌‌‌و انقلاب استان سمنان جزییات بیشتری درباره مبالغ این فسادها ارایه نکرده و نتیجه تحقیقات هنوز اطلاع‌رسانی نشده است.

تبانی در معاملات و جعل اسناد در قزوین

پرسرو صداترین پرونده فساد در میان استان‌ها، دی ماه ۹۷ افشا و شش نفر از مسئولان و کارکنان اداره میراث فرهنگی و گردشگری استان قزوین به اتهام تبانی، فساد مالی و جعل اسناد دستگیر شدند. همزمان نیروی انتظامی ‌قزوین از دستگیری چند نفر از حفاران و قاچاقچیان اشیای تاریخی در رودبار الموت‌شرقی، سگزآباد و بوئین زهرا قزوین خبر داد. رسانه‌ها این گمانه را مطرح کردند که مسئولان دستگیرشده با قاچاقچیان “همکاری و تبانی” داشته‌اند. محمد قاسمی، دادستان عمومی ‌‌و انقلاب استان قزوین این موضوع را تایید نکرد اما در تشریح ابعاد این پرونده گفت که ماموران امنیتی از چند ماه قبل فعالیت‌های این افراد و برخی عوامل در خارج از اداره میراث فرهنگی قزوین را رصد می‌کردند.

-همکاری با حفاران و قاچاقچیان آثار تاریخی در چهارمحال و بختیاری

موج دستگیری مدیران و کارکنان فاسد در اداره‌های استانی میراث فرهنگی و گردشگری در سال ۹۸ شدت گرفت. مقامات قضایی استان چهارمحال و بختیاری از تشکیل پرونده‌ای به اتهام “تبانی با حفاران آثار و اشیای تاریخی” خبر داده و گفتند که مدیر و چند نفر از کارکنان میراث فرهنگی در یکی از شهرستان‌های چهارمحال و بختیاری با حفاران آثار تاریخی “همکاری نزدیک” داشته و در “کشف و انتقال این آثار ملی” هم تبانی کردند. این فساد و تبانی از سوی ابراهیم شقاقی، مدیرکل حقوقی و املاک میراث ‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی هم تایید شد ولی او از “میزان جرم و تعداد اشیای کشف‌شده” اظهار بی‌اطلاعی کرد.

-اختلاس در فیروزکوه

دادستان عمومی و انقلاب شهرستان فیروزکوه دی ماه ۹۹ از دستگیری یکی از مدیران میراث فرهنگی و گردشگری این شهرستان خبر داد.

-اختلاس و فساد مالی در تهران

ماه‌های پایانی سال ۹۹ دو مدیر میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی تهران به اتهام دریافت رشوه، اختلاس و تبانی در معاملات دولتی دستگیر شدند.  

تخلفات اداری و رانت‌خواری در خراسان رضوی

مقامات قضایی سال ۹۹ از احضار و بازجویی از چند مسئول ارشد اداره میراث فرهنگی و گردشگری خراسان رضوی خبر دادند. اتهام این افراد، تخلف و تعلل در تعیین حریم مراکز زیارتی و تبانی در واگذاری اراضی وقفی و میراث فرهنگی عنوان شد. به گفته این مقامات دستکم ۱۰ تخلف در میراث فرهنگی و گردشگری خراسان رضوی ثبت شده است.

گزارش مدافعان میراث فرهنگی استان اصفهان

مرداد ماه ۹۹ ، فعالان میراث فرهنگی استان اصفهان در گزارشی مدعی شدند که در جریان حفاری‌های شبانه در “قلعه صفوی” روستای شهراب در زواره اصفهان، تبانی و فساد سازمان‌یافته انجام شده است. به گفته این فعالان، بخش‌هایی از این قلعه با مجوز و نظارت اداره میراث فرهنگی استان اصفهان و به بهانه دیوارکشی، تخریب شد و به این ترتیب راه سوءاستفاده حفاران آثار تاریخی هموار شد. مقامات قضایی استان تاکنون در ارتباط با این گزارش، پرونده‌ای تشکیل نداده‌اند.

سکوت مسئولان و ادامه فساد در سال ۱۴۰۰  

گزارش این فسادها در حالی رسانه‌ای شد و مقامات قضایی از تشکیل پرونده های فساد خبر دادند که علی‌اصغر مونسان، وزیر میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی در واکنش به فسادهای صورت گرفته در استان‌ها به خبرنگاران گفت: “این موضوعات اداری است و در همه دستگاه‌های اجرایی کشور نیز کمابیش پیش می‌آید.”

در این میان برخی رسانه‌ها در جستجوی مبالغ اختلاس‌ها و فسادها تلاش کردند ولی تا کنون مقامات میراث فرهنگی و گردشگری و مسئولان قضایی حاضر نشدند اطلاع‌رسانی کنند. همین باعث شد تا رسانه‌ها به نقل از “منابع آگاه”، ارقامی‌‌ را منتشر کنند که مستقلا قابل تایید نیست. برای نمونه گفته شده که در پرونده “جعل اسناد دولتی و معاملات غیرقانونی” در میراث فرهنگی استان قزوین، بیش از ۵۰ میلیارد ریال اختلاس صورت گرفته است.

سکوت مسئولان در حالی ادامه دارد که در اولین ماه‌های سال ۱۴۰۰، رسانه‌ها از کشف وافشای فساد مالی جدید در میراث فرهنگی و گردشگری استان تهران خبر داده و نوشتند که چند نفر از مسئولان ارشد این اداره به اتهام تبانی و دریافت رشوه در طرح های توسعه گردشگری به دادگاه احضار شدند.

کمتر از یک ماه به سیزدهمین انتخابات ریاست جمهوری و پایان دولت حسن روحانی مانده است. به گفته ناظران بعد از استقرار دولت جدید احتمالا باید منتظر افشای فسادهای بیشتر بود.