صندوق ذخیره فرهنگیان؛ خیانت ۱۴ هزار میلیارد تومانی

جلال بهرنگی، روزنامه‌نگار

کمتر پرونده‌ای مانند ماجرای اختلاس هشت هزار میلیارد تومانی در صندوق ذخیره فرهنگیان، این همه پشت‌پرده دارد. به اعتراف قوه قضاییه، افرادی پشت سر مدیران صندوق و بانک سرمایه پنهان شدند، پول‌ها و رشوه‌ها را گرفتند و ۱۴ هزار میلیارد تومان در اموال و دارایی‌های فرهنگیان خیانت کردند.

صندوق ذخیره فرهنگیان؛ از تاسیس تا اختلاس

سال ۷۴ و با تصویب مجلس چهارم و آخرین دولت‌ هاشمی‌رفسنجانی، صندوق ذخیره فرهنگیان به عنوان یک موسسه اقتصادی و با هدف کمک به تامین مالی فرهنگیان به ویژه در دوره بازنشستگی تاسیس شد. سرمایه این صندوق از دو منبع اصلی واریز پنج درصد حقوق فرهنگیان و کمک‌های دولت تامین شد. در کنار اینها، صندوق به عنوان موسسه‌ای اقتصادی مجاز بود در حوزه‌های مختلف اقتصادی فعالیت کند.

همین فعالیت‌ها دو دهه بعد و در جریان تحقیق و تفحص از این صندوق به افشای مجموعه‌ای از فساد مالی و اختلاس در این صندوق با مشارکت موسسات مالی و اقتصادی منجر شد، تا جایی که سال ۹۵ جبار کوچکی‌نژاد، رئیس وقت هیات تحقیق و تفحص ادعا کرد “از همان ابتدا ۴۰ درصد سهام این صندوق به نام شخصی وزرای دولت‌‌هاشمی‌رفسنجانی بوده و مبنای صندوق از همان بدو تاسیس، کج گذاشته‌ و صندوق را ملک شخصی خود کرده بودند.”

طی سال‌های متمادی، این صندوق در حوزه‌های مختلف و متنوعی از ساختمان‌سازی و گردشگری گرفته تا امور بانک و نفت و در قالب ۵۰ شرکت و موسسه، فعالیت داشته است؛ شرکت‌های ساختمانی معلم، خدمات مسافرتی و جهانگردی زاگرس، لیزینگ و رفاه فرهنگیان، شرکت تجهیز مدارس ایران، کارگزاری اردیبهشت ایرانیان و همچنین شرکت‌های فعال در امور نفت مانند پترو فرهنگ، کیمیای پارس خاورمیانه نمونه ای از فهرست موسسات زیرمجموعه صندوق هستند.

بررسی‌های دیوان محاسبات و مجلس در سال ۹۵ مشخص کرد که این صندوق، “ماهیت حقوقی مشخصی نداشته” و با “۱۶ مورد تغییرات پی‌در‌پی مدیریتی”، وضعیت مالی شفاف ندارد.

شکل‌گیری فساد و اختلاس

با افزایش سرمایه و فعالیت‌های اقتصادی صندوق در اواخر سال ۹۱، حدود ۵۰ درصد سهام بانک خصوصی سرمایه خریداری شد. همان زمان شهاب‌الدین غندالی، یکی از مسئولان آموزش و پرورش در دولت احمدی‌‎نژاد به عنوان مدیرعامل صندوق همراه با هیت مدیره صندوق با بانک سرمایه مجوز دادند تا از محل سپرده‌های فرهنگیان به افراد و شرکت‌ها وام پرداخت کند. به نوشته رسانه‌ها، دریافت‌کنندگان این وام‌ها “زنجیره‌ای و شبکه‌ای” فعالیت می‌کردند.

*پرونده اختلاس شهاب‌الدین غندالی در ویکی‌فساد

بررسی‌های بیشتر نشان داد که وام‌گیرندگان با رانت و پرداخت رشوه به مسئولان بانک و صندوق، و در پوشش شرکت‌ها و موسسه‌های اقتصادی و فرهنگی با “سپردن ضمانت‌نامه‌های غیرواقعی”، وام‌های میلیاردی “کم‌بهره و در برخی موارد بی‌بهره” دریافت کردند‌ و در موعد مقرر هم بازپرداختی صورت نگرفته است. همین امر باعث شد مجموع “مطالبات معوق” بانک سرمایه به بیش از هشت هزار میلیارد و ۸۰۰ میلیون تومان برسد.

*گزارش ویکی‌فساد از پشت‌پرده غارتگران بانک سرمایه

افشای اختلاس و تشکیل پرونده

شهریور ۹۵ حسین مقصودی، سخنگوی فراکسیون مبارزه با مفاسد اقتصادی مجلس نهم از فساد در این صندوق خبر داد. به دنبال رسانه ای شدن این اتهام و در سایه سکوت مسئولان صندوق، مهر ماه ۹۵ طرح تحقیق و تفحص از صندوق ذخیره فرهنگیان تصویب و از آبان ماه همان سال روند تحقیق شروع شد.

فروردین ماه دو سال بعد (۹۷)، کوچکی‌نژاد، رئیس هیات تحقیق و تفحص از تخلفی نزدیک به ۱۵ هزار میلیارد تومان خبر داد و گفت که “اسناد حسابرسی سه شرکت زیرمجموعه این صندوق نشان می‌دهد یک تخلف کلان رخ داده است.” او همچنین احتمال داد که در جریان بررسی اسناد مالی ۵۰ شرکت صندوق، تخلفات بیشتری برملا شود.

مشت نمونه خروار

  1. مجموع دارایی‌های صندوق بر اساس ترازنامه‌های مالی منتهی به شهریور ۹۵ حدود ۵۶۰۰ میلیارد تومان و تنها دارایی فیزیکی در اختیار صندوق، ساختمان مرکزی به ارزش حدود ۱۴۷ میلیارد تومان است.
  2. حدود ۷۸۸ میلیون تومان به عنوان پاداش و حق‌الجلسه، بدون هیچ مجوز یا دستوری از سوی هیات امنای صندوق به مدیران پرداخت شده است.
  3. بانک سرمایه مبلغ ۸۰۰ میلیارد ریال تسهیلات بدون توافق و تعهد، با نرخ ۱/۵ درصد به چند شرکت کارگزار پرداخت کرده است.
  4. در شهریور ۹۱ بدون کارشناسی معتبر، یک سرمایه‌گذاری در ساخت و فروش واحدهای مرکز تجاری و اداری “گل نبی” به مبلغ سه هزار و ۹۰۰ میلیارد ریال انجام شده ولی بعد از عدم تحقق این پروژه، ۲۳ آذر ماه ۹۴ مجددا و بدون توجه به آخرین ارزش‌گذاری دادگستری، مدیران صندوق ذخیره فرهنگیان به تهاتر و خرید سهام پروژه “پاژ” در مشهد به مبلغ ۵۰۴۰ میلیارد ریال اقدام کردند.

با تشکیل پرونده، رسیدگی‌ها نشان داد بخشی از این پرونده مربوط به پرداخت هشت هزار و ۸۰۰ میلیارد تومان وام به ۲۲ نفر است که تکلیف بازپرداخت آنها هم مشخص نیست و “مجهول الوصول” هستند.

عباس جعفری‌دولت‌آبادی، دادستان تهران دی ۹۵ به رسانه‌ها گفت که بسیاری از فسادهای صندوق و بانک سرمایه مربوط به “مسائل پشت پرده” است. او اضافه کرد: “آدم‌هایی که پشت سر مدیران صندوق و بانک سرمایه پنهان شدند، پول‌ها و رشوه‌ها را گرفتند، افراد ناصالح را مدیر کردند، سهام را فروختند یا جابجا کردند.”

قوه قضاییه بعدا اعلام کرد که بانک سرمایه معادل ۱۴ هزار میلیارد تومان در اموال و دارایی‌های فرهنگیان خیانت در امانت کرده است.

ضرر و زیان به صندوق

به استناد گزارش هیات تحقیق و تفحص، ضرر و زیان شرکت‌های صندوق ذخیره فرهنگیان بالا بوده است. از جمله:

۱-خسارت ۱۴ میلیارد تومانی خرید و واردات خودرو

بر اساس قرارداد میان شرکت تدبیرگران اطلس وابسته به صندوق و شرکت اماراتی century general trading l.l.c (به نمایندگی تام‌الاختیار شرکت هومن تجارت امین) برای واردات خودرو توافق و شش میلیارد تومان هم به شرکت اماراتی پرداخت شد ولی به دلیل “عدم انجام تعهدات طرف قرارداد و برگشت خوردن چک‌های شرکت اماراتی”، در مجموع مبلغی بیش از حدود ۱۴میلیارد تومان بابت اصل و فرع این سرمایه‌گذاری زیان وارد شد.

۲- ۲۸ میلیارد تومان خسارت خرید قیر

در نتیجه قرارداد شرکت هرمز پاسارگاد با کارگزاری شرکت تجارت آفرین سون قشم، معامله‌ای برای خرید قیر به مبلغ ۶۶۰ میلیارد ریال بسته ‌شد. اگرچه بانک سرمایه ضمانت‌نامه‌های این معامله را صادر کرد ولی به دلیل “تاخیر در پرداخت بدهی ضمانت‌نامه‌ها، بهره و جریمه دیرکرد”، حدود ۲۸ میلیارد ریال خسارت به صندوق ذخیره فرهنگیان وارد شد.

۳- خرید سهام فولاد

شرکت سرمایه‌گذاری فرهنگیان تصمیم گرفت ۱۰۰ میلیارد تومان از سهام شرکت فولادسازان امیرآباد را بخرد. این در حالی بود که شرکت فروشنده هیچ گونه مالکیتی در آن سهام نداشته است.

هزارتوهای یک پرونده  و آقازاده‌ها!

همزمان با احضار و بازداشت برخی از متهمان، روابط فسادانگیز میان مسئولان صندوق، بانک سرمایه و وام‌گیرندگان هم برملا شد. رسانه‌‌ها از جمله تسنیم و مشرق‌نیوز به نقل از اعضای کمیته تحقیق و تفحص از صندوق ذخیره فرهنگیان نوشتند که در میان متهمان، چند رانت خوار اقتصادی و آقازاده هم هستند.

*همه مفاسد محمد امامی، پولشوی سینما

در این میان نام افرادی چون بابک زنجانی، بهروز ریخته‌گران، محمد امامی(سرمایه‌گذار سریال‌های شهرزاد و شاهگوش)، وابستگان مسئولان وقت بانک سرمایه و اسامی دیگر مطرح و مشخص شد اختلاس در صندوق ذخیره فرهنگیان تنها یک رشته از فسادهای مرتبط با هم هستند.

نمونه یکی از این روابط آلوده به رانت، محمد امامی است. او متهم است با نفوذ در بانک سرمایه، صندوق ذخیره فرهنگیان و شرکت‌های وابسته‌اش ضمن پرداخت رشوه های کلان، مبالغ قابل توجهی را در پوشش دریافت تسهیلات و ضمانت‌نامه و یا قرارداد حق العمل‌کاری کسب کرده است. نام امامی همچنین در سال‌های اخیر به عنوان یکی از متهمان پولشویی در تولیدات سینمایی و سریال‌ها شنیده می‌شود.

در گزارش نهایی هیات تحقیق و تفحص همچنین نحوه تشکیل بانک سرمایه و استفاده از رانت در شهرداری تهران برای خرید و فروش سهام توسط وابستگان زیرسئوال رفته و در این مورد از فردی به نام بهروز ریخته‌گران و اقوام نزدیک او نام برده شد.

*پرونده مفاسد بهروز ریخته‌گران در ویکی‌فساد

پیش از دستگیری این متهمان، شهاب‌الدین غندالی، رئیس وقت صندوق ذخیره فرهنگیان بازداشت شده بود. اتهام‌های او “فساد مالی، پولشویی و اختلاس ۸ هزار میلیارد تومانی” اعلام شد. پیش‌تر، همسر و فرزند همسر غندالی و قائم‌مقام سابق بانک سرمایه بازداشت شده بودند.

نقش دولت‌ها‌ در پرونده اختلاس

از زمان افشای اختلاس در صندوق ذخیره فرهنگیان، برخی رسانه‌ها همچون روزنامه سازندگی به فساد مسئولان دولت‌های سابق و وابستگانشان اشاره کردند و در مقابل، رسانه‌های تندرو و اصولگرا مانند کیهان و فارس، دولت روحانی را به فساد متهم کردند.

محمود صادقی، نماینده مجلس ادعا کرد حداقل چهار هزار میلیارد تومان از رقم اختلاس مربوط به سال‌های ٨۶ تا ٩٢ بوده است، یعنی در دولت محمود احمدی‌نژاد. به گفته او “سه‌ هزار میلیارد و ٢٠٠ میلیون تومان به سه ‌نفر پرداخت شده” ولی از بازپرداخت آنها خبری نیست. پیش‌تر محمدعلی نجفی، سرپرست آموزش و پرورش در دولت روحانی هم در همایش “همدلی شورای هماهنگی تشکل‌های فرهنگیان” به این موضوع اشاره کرده بود.

در مقابل هم برخی مسئولان حکومت ادعا کردند نیمی از اختلاس در صندوق در زمان دولت حسن روحانی رخ داده است. احمد علم‌الهدی، امام‌جمعه مشهد در این باره گفته بود که “در سال ٩۴، ٣٠ نفر وام‌های کلان گرفته‌اند که عودت داده نشده است.”

مقامات قضایی و مسئولان دولت تا کنون در این مورد به طور شفاف اطلاع‌رسانی نکرده‌اند و مشخص نیست سهم دولت‌ها از اختلاس در این صندوق چه میزان بوده است.

محکومیت فقط ۷ نفر

غلامحسین اسماعیلی، سخنگوی قوه قضاییه نیمه اردیبهشت ۹۹ با اشاره به “محاکمه اخلاگران ارزی و متهمان اختلاس از صندوق ذخیره فرهنگیان”، از صدور احکام برای هفت نفر خبر داد و گفت که این مجرمان در مجموعه‌های مدیریتی و هیات‌مدیره بانک سرمایه مشغول بودند. پیشتر اما تعداد این متهمان، ۲۰ نفر اعلام شده بود.

اسامی و حکم مجرمان:

  1. محمدرضا خانی، مدیرعامل وقت بانک سرمایه – ۲۰ سال حبس، ۷۴ ضربه شلاق، محرومیت دائم از خدمات دولتی و جزای نقدی به مبلغ ۶۴۰ هزار یورو.
  2. یاسر ضیایی‌شیرکلایی – قائم‌مقام وقت بانک سرمایه سال، ۱۵ سال حبس تعزیری، ۷۴ ضربه شلاق، ضبط ۵۲ میلیارد ریال.
  3. بهمن خادم، عضو هیات مدیریت بانک سرمایه – پنج سال حبس تعزیری، ۷۴ ضربه شلاق و ضبط اموال ۹۶۰ میلیون ریال.
  4. پرویز احمدی، مدیرعامل وقت بانک سرمایه – پنج سال حبس تعزیری، ۷۴ ضربه شلاق و محرومیت از خدمات دولتی.
  5. خیرالله بیرانوند، مدیرعامل وقت بانک سرمایه – پنج سال حبس تعزیری، ۷۴ ضربه شلاق و محرومیت دائم از خدمات دولتی.
  6. مهرداد باقری – عضو هیات مدیره بانک سرمایه – پنج سال حبس تعزیری، ۷۴ ضربه شلاق و محرومیت دائم  از مشاغل دولتی.
  7. علیرضا حیدرآبادی‌پور – ۱۲ سال حبس و پرداخت چهار میلیارد و ۶۰۰ میلیون ریال جزای نقدی (او غیابی محاکمه شد).

در میان این محکومان خبری از شهاب‌الدین غندالی، یکی از متهمان این اختلاس نیست. بر اساس برخی گزارش‌ها “مستندات کافی” برای اثبات جرم او به دست نیامده است.

صدور حکم برای این تعداد از متهمان در حالی بوده که مسئولان قوه قضاییه و هیات تحقیق و تفحص مجلس اذعان کردند هنوز ابعاد “پیچیده و گسترده” پرونده اختلاس از صندوق ذخیره فرهنگیان به درستی مشخص نشده است؛ پرونده‌ای که با دیگر پرونده‌های فساد گره خورده و شاید در آینده جزییات بیشتری از پشت‌پرده‌ها و متهمان جدید آن منتشر شود.