زنجانی و فروش محموله‌های نفتی

بهروز جهانی، روزنامه نگار

بابک زنجانی، یکی از جنجالی‌ترین افرادی است که در سال‌های اخیر نامش بارها در سطح افکار عمومی مطرح شده و هر چند وقت یکبار ابعاد متفاوتی از فعالیت‌ها و اقدامات او با جزییات منتشر می‌شود. این سرمایه‌دار که در دوران ریاست جمهوری محمود احمدی‌نژاد، و در اوج تحریم‌های بین‌المللی، در محافل مختلف شناخته‌شد، با روی‌کار آمد حسن روحانی و تغییرات در عرصه دولت، بازداشت و به اتهامات مختلف از جمله «فساد در زمین» و «اختلال در سیستم اقتصادی» کشور  محاکمه شد. محاکمه‌ای که نه تنها به صدور حکم اعدام برای او انجامید، بلکه در هر جلسه از دادگاه اطلاعات و گزارش‌های جنجال‌برانگیزی از شبکه‌های مرتبط با او منتشر شد که تبعات آنها، پس از چند سال، هنوز هم ادامه دارد.

یکی از اتهامات او در جریان دادگاه، دریافت چندین محموله نفت از شرکت نفت ایران و عدم تحویل پول ناشی از فروش آنها بود. از آن به بعد، فروش محموله‌های نفتی، به یکی از موضوعات جالب توجه تبدیل شد تا با واکاوی حاشیه‌ها و متن آن، هر روز ابعاد تازه‌تری از حلقه‌های فساد که حول و حوش محدودیت‌های نفتی ایجاد شده بود، برملا شود. به‌گونه‌ای که در جریان دادگاه زنجانی، همواره از فردی نام برده می‌شد که در ماجرای محموله‌های نفتی به نوعی «جعبه سیاه بابک زنجانی» ماجرا بود.

فردی که ابتدا با نام مخفف (ع.ز.م)، و بعدها پس از دستگیری و در دادگاه با نام علیرضا زیباحالت منفرد معرفی شد. او فردی بود که در مالزی اقامت داشت و در جریان راه‌اندازی بانک «نخستین بانک سرمایه‌گذاری اسلامی»[۱] توسط بابک زنجانی، نقش بسزایی داشت و بعدها به یکی از عوامل اصلی پیگیری و فروش محموله‌های نفتی زنجانی تبدیل شد.

طبق ادعای دادستانی که در کیفرخواست دادگاه هم به آن پرداخته شده، زنجانی در قالب سه محموله نفتی به ارزش  ۲میلیارد و ۳۳۱ میلیون دلار از شرکت نفت برای فروش دریافت کرد، اما به بهانه تحریم‌های بانکی از پرداخت این پول به خزانه دولت خودداری کرد.

در سال‌های ۱۳۹۱ و ۱۳۹۲ که تحریم‌های علیه جمهوری اسلامی شدت بیشتری گرفته بود و در پی آن تحریم‌ها شرکت سوئیفت با ایران قطع همکاری کرد و هیچ شرکتی در دنیا حاضر به خرید نفت ایران یا بیمه نفتکش‌ها یا جابه جایی پول نبود. در چنین فضایی مسئولان  وقت شرکت نفت تصمیم گرفتند تا توسط واسطه‌هایی همچون زنجانی نفت را بفروش برسانند.

لازم به ذکر است که چنین اقدامی با مصوبه‌ای انجام شد که سه وزیر وقت (دولت احمدی‌نژاد) پای آن مصوبه را امضا کرده بود. موضوعی که در دادگاه هم مطرح شد، اما تاکید شد که این مصوبه از طریق «ستاد تدابیر ویژه ریاست جمهوری» (ستادی که برای دور زدن تحریم‌ها تشکیل شده بود) نبوده است. اما در جریان آن بده بستان زنجانی به ادعای دادستانی تهران، «مسئولان را فریب داد و گفت که به خاطر تحریم ها، امکان جابه جایی پول وجود ندارد.»

ماجرای ورود «جعبه سیاه» به موضوع محموله‌های نفتی هم از همینجا شروع می‌شود. البته آشنایی و ارتباط زیباحالت منفرد با بابک زنجانی به قبل‌تر از باز می‌گردد. به جایی که منفرد در مالزی برای زنجانی حواله صادر می‌کرد و در ازای هر حواله هم مبلغی را به عنوان کارمزد دریافت می‌کرد. به گفته خود او در دادگاه، در مجموع «حدود ۴ هزار حواله به نام زنجانی صادر کرد» که بابت هر حواله هم ۵۰ دلار دریافت کرد.

اما پس از اینکه ارقام حواله‌ها بزرگ‌تر شد، زنجانی و منفرد به فکر ایجاد بانکی می‌افتند و بانک «نخستین بانک سرمایه‌گذاری اسلامی» حاصل همان فکر و همکاری است. بانکی که بعدها تبدیل به یکی از کانال اصلی نقل و انتقالات و پولشویی‌های این شبکه می‌شود. با وجود اینکه این بانک در مالزی مستقر بود اما شواهدی که در دادگاه ارائه شد نشان می‌دهد سرور اتصال به سوئیفت بانک در دفتر تهران بابک زنجانی بوده و شخصی به نام مهربانی وظیفه کنترل آن را بر عهده داشته است.

ارتباط منفرد و زنجانی تا مقطعی که بحث محموله‌های نفتی پیش آمد، در حد حواله زدن و انتقال پول در دوره تحریم‌ها بود، اما این رابطه با ورود زنجانی به معاملات نفتی، به مرحله‌ی دیگری وارد شد.

آنچه از محتوای جلسات دادگاه و کیفرخواست و دفاعیات متهمان به دست می‌آید حاکی از آن است که در ابتدا زنجانی تلاش کرد که خودش محموله‌ها را به فروش برساند، اما پس از مدتی به دشواری‌های فروش نفت، بخصوص در شرایطی که تحریم‌های چند جانبه مالی و نفتی وجود داشت، پی‌برد. به همین دلیل به سراغ افراد مختلفی رفت تا از طریق آنها معاملات را هماهنگ و به انجام رساند.  یکی از این افراد شریک قدیمی‌اش در انتقال پول، یعنی زیباحالت منفرد بود.

اولین محموله‌ای که زنجانی برای فروش آن اقدام کرد یک محموله نفت خام مشتمل بر ۶۰۰ هزار بشکه به چین بود که در همین تجربه و پی‌بردن به سختی‌هایی که برای فروش و حتی انبارداری‌اش با آن مواجه شد، دست به دامان زیباحالت منفرد شد. زنجانی که نتوانسته بود برای این محموله مشتری پیدا کند و تمام آنها را در انباری چینی ذخیره کرد، مسئولیت فروش و انبارداری محموله‌هایی که به سمت چین ارسال می‌شد را به منفرد سپرد. در ادامه همین مسیر، دومین محموله شامل نفت سبک و سنگین هم به منفرد تحویل داده شد. این محموله شامل دو کشتی و به حجم یک میلیون بشکه بود.

طبق ادعاهایی که در دادگاه مطرح شد، به دلیل تحریم نفت‌کش‌های ایرانی و احتمال برخورد گارد ساحلی با این نفت‌کش‌ها، منفرد تصمیم گرفت در آب‌های آزاد عملیات انتقال نفت به دو کشتی غیر ایرانی را انجام دهد و تمام یک میلیون بشکه به دو کشتی هنگ کنگی منتقل می‌شوند. محموله سوم، دو میلیون بشکه مازوت بود که در منطقه «جوهار بارو» نگهداری می‌شد و بعد به کشتی‌های دیگری منتقل شد.

در جریان دادگاه گفته شد که در مقطعی، زنجانی از منفرد خواست تا یکی از محموله‌های مازوت را برای شخصی به نام محمد سعید العقیلی، یک ایرانی-اماراتی بفرستد. محموله‌ای که به ادعای زنجانی در نهایت بهای هیچ کدام از محموله‌های نفتی توسط این فرد پرداخت نشد. ظاهرا در جریان تحویل گرفتن محموله، العقیلی مدعی شد که ۱۰ هزار لیتر از حجم محموله کم است، و اختلاف نظر بین آنها سبب شد که پول این معامله پرداخت نشود. هرچند در جریان برگزاری جلسات دادگاه خبر مرگ العقیلی که شاهد مهمی در این پرونده می‌توانست باشد، منتشر شد.

ماجراهای نفتی منفرد با معامله با العقیلی تمام نشد. چنانکه پس از آن هم نزدیک به ۹ میلیون بشکه میعانات گازی تحویل منفرد می‌شود که تمام این موارد در مخازنی در شهرهای یینکو و دالیان ذخیره می‌شوند. در طول این اتفاقات منفرد تلاش زیادی برای فروش محموله‌های نفت‌ و میعانات انجام داد، اما ده‌ها خریدار برای محموله‌‌ها پا پیش می‌گذاشتند و اما اغلب این خریداران پس از اینکه متوجه صاحب اصلی محموله‌‎ها می‌شدند از انجام معامله عقب می‌نشستند. نام خریدارانی از چین، هند در جریان برگزاری دادگاه به میان آمد.

پس از بازداشت زنجانی تیمی متشکل از وزارت نفت، قوه قضاییه و دستگاه‌های نظارتی از طرف ایران به سفارت مالزی رفت و با توجه به اینکه منفرد در آن زمان متهم نبوده است از او خواستند اقدامی برای بازگرداندن محموله‌های نفتی به ایران را انجام دهد. در نتیجه این پیگیری باقی مانده محموله به کشتی‌های ایرانی عودت داده می‌شوند.

علیرضا زیباحالت منفرد که به «جعبه سیاه زنجانی» معروف شده بود، پس از محاکمه توسط قاضی صلواتی به ۲۰ سال زندان، به اتهام «مشارکت در کلاهبرداری در قالب شبکه سازمان یافته و جعل اسناد به ارزش یک میلیارد و ٢٠٠ میلیون یورو» محکوم می‌شود.

به رغم گذشت بیش از سه سال از تایید حکم اعدام زنجانی از سوی دیوان عالی کشور و وعده زنجانی برای بازگرداندن پول‌های نفت که درباره رقم دقیق آن بین متهم و وزارت نفت نیز اختلاف وجود دارد اما هنوز خبری از بازگرداندن وجوه نیست.

اصل بدهی زنجانی به وزارت نفت ۱.۹ میلیارد یورو است که از این مبلغ حدود ۲ هزار میلیارد تومان آن از طریق واگذاری اموال زنجانی به مجموعه نفت، تسویه شده است که البته وزارت نفت خواهان خسارت ناشی از تأخیر تادیه است که رقم بدهی زنجانی را به بیش از ۳ میلیارد یورو می‌رساند.


[۱] First Islamic International Bank