فساد در آبفا خوزستان

جلال بهرنگی، روزنامه‌نگار

در روزهای تشنگی خوزستان، مقامات قضایی از شناسایی شبکه فساد مالی و اختلاس در شرکت آبفا خوزستان و تشکیل پرونده خبر دادند. ارقام این فساد بیش از ۳۵۵۰ میلیارد تومان برآورد شده است.

چه اتهام‌هایی مطرح شدند؟

همزمان با اعتراضات مردم خوزستان به بحران کم‌آبی، رسانه ها روز نهم مرداد ۱۴۰۰ به نقل از دادستان عمومی ‌و انقلاب خوزستان گزارش کردند که تعدادی از مسئولان سابق و کارکنان فعلی آبفا خوزستان در یک “تبانی با پیمانکار و مجری طرح” طرف قرارداد با آبفا، به اتهام فساد مالی دستگیر و بازداشت شده اند.

به گفته عباس حسینی‌پویا، دادستان انقلاب خوزستان موضوع این پرونده “شبکه اختلاس، رشاء و ارتشاء، تحصیل مال از طریق نامشروع” است و اگرچه در مراحل مقدماتی تحقیقات قرار دارد ولی مواردی از جمله “سوء‌جریانات در قراردادهای خرید تجهیزات سخت‌افزاری و نرم‌افزاری و هدایت و کنترل آب‌های سطحی فاضلاب” در آن شناسایی شده‌اند.

در اعتراضات اخیر به کم‌آبی در خوزستان هم مسئولان استان به سوءمدیریت در حل و فصل مشکلات متهم شده‌اند. خبرگزاری دولتی ایرنا هم این موضوع اشاره کرد و به نقل از کشاورزان و دامداران معترض خوزستان نوشت که “این بحران با سوءمدیریت منابع آب گره خورده است.”

متهمان بازداشتی چه کسانی هستند؟

در این پرونده پنج نفر از مدیران و کارکنان سابق و فعلی شرکت آبفا خوزستان و همچنین برخی مجریان طرح‌های آبرسانی و فاضلاب بازداشت شده اند که در میان آنها مدیرعامل سابق و معاون برنامه‌ریزی و ذی‌حساب آبفا خوزستان و چند مجری طرح‌های آبرسانی و پیمانکار در “تصفیه‌خانه‌های آبادان، خرمشهر، شادگان، بندر امام و ماهشهر” دیده می‌شوند. دادگستری خوزستان گفته برخی از این افراد با سپردن وثیقه موقتا آزاد شدند، ولی به گفته مقامات قضایی هنوز افرادی در “مظان اتهام” هستند که بعد از “جمع‌آوری مستندات و دلایل” به دادسرا احضار می‌شوند.

مبالغ و موارد فساد در آبفا خوزستان

در سایه اطلاع‌رسانی قطره‌چکانی مقامات قضایی استان خوزستان، معاون فنی و حسابرسی دیوان محاسبات، رقم فساد مالی در آبفای خوزستان را ۳۵۵۴ میلیارد تومان اعلام کرد. سعید بیت‌عفری، ۱۳ مرداد ۱۴۰۰ در گفتگو با خانه ملت، خبرگزاری مجلس همچنین گفت که چون طرح‌های آب و فاضلاب در استان خوزستان “هنوز به نتیجه نرسیده، این هزینه ها هدر رفته‌اند”.

بررسی‌های دیوان محاسبات درباره طرح‌های آب و فاضلاب خوزستان که سال ۹۹ منتشر شده، نشان می دهد بیش از ۴۲ میلیارد تومان بودجه تنها طی سال‌های ۹۶ تا ۹۸ به صورت “اختصاصی” برای رفع مشکل و تامین آب روستای غیزانیه در اهواز “تخصیص یافته و هزینه شده” اما نتیجه‌ای نداشته است. در همین حال بیت‌عفری از این “احتمال” سخن گفت که “مبالغ جای دیگری هزینه شده باشد”؛ احتمالی که بیشتر پرونده‌های مفاسد اقتصادی آلوده به اختلاس و رشوه‌خواری را رقم زده است.

بخشی از تخلفات آبفا استان خوزستان به استناد گزارش دیوان محاسبات شامل موارد زیر است:

۱-جابجایی اعتبارات

۲-عدم رعایت قوانین ناظر بر اجرای طرح‌های عمرانی

۳-پرداخت‌های غیرقانونی

۴- تنظیم صورت‌وضعیت‌های صوری

۵-خرید لوله‌های گران غیر متعارف

۶-عدم رعایت حد نصاب در معاملات و صرف صلاح دولت

۷-عدم رعایت قانون منع مداخله کارکنان

نمونه تخلفات مالی در منابع ارزی و ریالی

براساس مصوبه دولت در سال‌های ۹۸ و ۹۹، قرار بوده تا منابع مالی اجرای طرح‌های آبرسانی و ساماندهی شبکه فاضلاب خوزستان از چهار محل بودجه عمومی، اعتبارات عمرانی استان، صندوق توسعه ملی و جذب سرمایه‌های خارجی تامین شوند. بررسی‌های ویکی فساد به استناد گزارش ‌دیوان محاسبات در سال ۹۹ نشان می‌دهد از محل بند(ه) تبصره (۴) قانون بودجه سال ۹۹، مبلغ ۵۰ میلیون یورو از محل صندوق توسعه برای حل مشکلات آب و فاضلاب شهر اهواز و کارون(کوت عبداله) اختصاص یافته که ۱۳ میلیون یورو معادل ۲۷۰ میلیارد تومان از این مبلغ نقدا به حساب شرکت آبفا خوزستان واریز ولی برای “توسعه و ترمیم شبکه آب و فاضلاب اهواز و کارون(کوت عبداله) هزینه نشده است”.

برخی نمایندگان خوزستان در مجلس هم مدعی‌اند تامین اعتبارات دولتی و پرداخت مبالغ “ناقص” بوده است. برای نمونه سال ۹۹ دولت اعلام کرد مبلغ ۱۰۰ میلیون یورو از صندوق ذخیره ارزی برای رفع مشکلات آب و فاضلاب شهرهای شادگان، اهواز و آبادان در نظر گرفته، رقمی که به گفته قاسم ساعدی، نایب رئیس کمیسیون انرژی مجلس، مشخص نیست چه سرنوشتی پیدا کرده است.

این نماینده خوزستان در تاریخ ۱۱ مرداد ۱۴۰۰ به خبرگزاری فارس گفت که “اگرچه این اعتبارات ارزی و ریالی به نام استان خوزستان تصویب شده ولی هیچ کاری صورت نگرفته و طرح ها به مرحله بهره‌برداری نرسیده است”.

یکی دیگر از تخلفات ثبت شده در پرونده مفاسد آبفا خوزستان مربوط به “عدم پرداخت حقوق آبداران” یعنی کشاورزان و دامدران، به مبلغ ۱۱۵ میلیارد ریال است. سازمان دیوان محاسبات در گزارش خود به این فساد در دوره مسئولیت مدیرعامل سابق آبفا خوزستان اشاره کرده با این حال استاندار خوزستان این گزارش را یک “ادعا” دانست و گفت امیدوار است “اشتباه” باشد.

به گزارش خبرگزاری تسنیم از اهواز،  قاسم سلیمانی‌دشتکی روز ۱۳ مرداد در نشست ستاد تنظیم بازار خوزستان به خبرنگاران گفت که از مجموع ۵۰۰ میلیارد ریال مطالبه آبداران، ۳۲۰ میلیارد ریال آن تامین شد ولی مشخص نیست چرا مدیرعامل قبلی آبفا خوزستان، ۱۱۵ میلیارد ریال را پرداخت نکرده است؛ موضوعی به گفته استاندار یکی از دلایل برکناری مدیرعامل قبلی آبفا خوزستان بوده است.

اعتبارات میلیاردی کجاها و چطور خرج شدند؟

بررسی های ویکی فساد نشان داده که نحوه هزینه‌کرد اعتبارات مصوب برای اجرای پروژه‌های مختلف آب و فاضلاب در استان خوزستان از سال ۹۶ مورد تردید بوده است. اگرچه منابع تامین این اعتبارات از بودجه عمومی، اعتبارات عمرانی استان و صندوق توسعه بوده ولی به نظر نظارت دقیقی بر چگونگی مصرف آنها وجود نداشته است. برای نمونه می‌توان به تخلفات شرکت آبفا در اهواز و بخش غزانیه اشاره کرد.

تخلفات مالی در آبفای اهواز

شهریور ۹۹ یک “هیات حسابرسی” از سوی سازمان دیوان محاسبات، رسیدگی به “عملکرد مالی طرح‌های عمرانی و سرمایه گذاری آب و فاضلاب استان خوزستان” را شروع کرد. این هیات سه ماه بعد در گزارشی اعلام کرد که در شرکت آبفا اهواز و بخش غیزانیه، تخلفات و مفاسد مالی متعددی رخ داده است.

در بخش‌هایی از این گزارش که آفتاب‌نیوز در تاریخ ۱۸ آذر ۹۹ منتشر کرده، آمده که شرکت آبفا اهواز طی سال‌های ۹۶، ۹۷ و ۹۸ در بخش اعتبارات عمرانی از مجموع ۹۸۳ میلیارد تومان اعتبارات مصوب عمرانی استانی و صندوق توسعه ملی، ۷۰۰ میلیارد تومان دریافت کرده اما “تخلفاتی در هزینه‌کرد این مبالغ دریافتی مشهود است.”

به استناد این گزارش موارد تخلف شامل فهرست زیر است:

۱-شرکت آب و فاضلاب استان خوزستان، اعتبارات تخصیصی را در مواردی “غیرمرتبط” از جمله “بدهی های شرکت‌های پیمانکاری مرتبط به سنوات قبل و سایر طرح ها، پرداخت حساب پیمانکاران و حقوق و مزایای کارکنان و …” مصرف کرده است.

۲- شرکت آبفا اهواز اعتبارات طرح آبرسانی را در بخش های دیگر از جمله در “تاسیسات و تجهیزات برقی و مکانیکی تصفیه خانه‌های ۱ و ۲ شهر اهواز” هزینه کرده است.

۳-“عدم بهره‌برداری و یا بهره‌برداری نادرست” از تصفیه خانه‌های شرق و غرب اهواز یکی دیگر از تخلفات است. بانک جهانی سال ۸۳ برای احداث تصفیه خانه شرق اهواز و اجرای طرح جامع فاضلاب این شهر ” ۱۴۹ میلیون دلار” به دولت وقت وام داده بود. همچنین گزارش شده که همان زمان “معادل ریالی همین مبلغ” توسط وزارت نیرو، تامین و به آبفا اهواز پرداخت شده بود.

۴-طرح بازسازی تصفیه خانه غرب اهواز با وجود پرداخت مبلغ ۷۸ میلیارد تومان از سال ۱۳۹۰ راکد ماند.گزارش دیوان محاسبات نشان داد که “به دلیل ضعف مدیریت” شرکت آبفا اهواز، قرارداد بازسازی تا سال ۹۹ (زمان تهیه گزارش هیات بررسی) اجرایی نشده و مبلغ مورد نظر در بانک کشاورزی راکد مانده است.

۵-ابهام در ادغام شرکت‌های آب و فاضلاب و واگذاری وظایف و ماموریت‌های آب روستایی و فاضلاب شهری یکی دیگر از تخلفات است.

در همین حال رسانه ها به نقل از گزارش سازمان دیوان محاسبات که زیرنظر قوه قضائیه است، به تخلفات دیگری اشاره کردند:

۱-طولانی شدن اجرای پروژه‌های عمرانی

۲-افزایش هزینه‌های ساخت و اجرا

۳-عدم نظارت کافی بر اجرای قراردادها و تمدید آنها بر خلاف مقررات

۴-بهداشتی نبودن آب شرب اهواز به دلیل فرسودگی لوله ها و تاسیسات

۵-انشعابات غیرمجاز

۶-به‌کارگیری افراد از سایر شرکت‌های غیردولتی

۷-عدم پرداخت مالیات بر ارزش افزوده

۸-عدم انجام معاملات متوسط و بزرگ از طریق سامانه تدارکات الکترونیکی

۹-افزایش غیرقانونی حقوق و مزایای اعضای هیات مدیره شرکت آبفا خوزستان

۱۰-پرداخت بالاتر از سقف قانونی به کارکنان

۱۱-به‌کارگیری مشاور بدون پیش‌بینی در نمودار سازمانی.

تخلفات مالی آبفا در بخش غیزانیه

بر اساس اسناد منتشر شده در گزارش هیات رسیدگی دیوان محاسبات، در بخش غیزانیه با وجود اختصاص اعتبارات صندوق توسعه ملی در حدود ۴۲ میلیارد تومان طی سال های ۹۴ تا ۹۸ و همچنین اعتبارات نفت و کمک‌های شرکت ملی مناطق نفتخیز، مشکلات آب این بخش حل نشده و تخلفات متعددی صورت گرفته است.

بخش غیزانیه، در شهرستان اهواز واقع شده و شامل دو دهستان “مشرحات” و “غیزانیه” می‌شود. ۸۳ روستا در غیزانیه وجود دارد و شغل بیشتر ساکنان این روستاها کشاورزی و دامپروری است.

 بخشی از تخلفات آبفا در غیزانیه شامل موارد زیر است:

۱-عدم انجام تعهدات طرفین قرارداد

۲-عدم تخصیص کل اعتبارات به پروژه و مصرف اعتبارات عمرانی

۳-ایجاد تعهدات زائد، قصور و اهمال در روند واگذاری امور با رعایت تشریفات مناقصه

۴-تدوین صورت‌وضعیت‌های صوری و عدم تملک بر اراضی مسیر طرح ها

۵-عدم اقدام قانونی در ضبط ضمانت‌نامه‌های تعدادی از مجریان و پیمانکاران

۶-عدم تامین آب برای احشام منطقه

طرح‌های آبرسانی؛ تبلیغات دولتی و منتقدان

در روزهای اعتراضات مردم خوزستان به بی‌آبی، خبرگزاری دولتی ایرنا در گزارشی تلاش کرد با استناد به آمارهای وزارت نیرو، اقدامات دولت حسن روحانی را در رفع مشکلات آبی خوزستان برجسته کند. برای نمونه ایرنا چهارم مرداد ۱۴۰۰ در گزارش مفصلی، اجرای ۱۳ طرح آب‌رسانی با هزینه‌ای نزدیک به ۵۰ هزار میلیارد ریال در خوزستان را ” تلاش‌ برای رهایی خوزستان از بحران آب” ارزیابی کرد.

پیش‌تر هم روحانی گفته بود دستور داده ۱۰۰ درصد اعتبار ویژه به مبلغ ۱۱۵۰ میلیارد تومان “فورا” پرداخت شود، اما سخنان محمدباقر نوبخت، رئیس سازمان مدیریت‌و‌برنامه‌ریزی از واقعیت دیگری حکایت می‌کند؛ ایسنا در تاریخ ۲۷ تیر ۱۴۰۰ به نقل از نوبخت گزارش کرد که “۵٠ درصد این اعتبار همین امروز (یکشنبه ۲۷ تیر) تخصیص داده شده”. پیگیری‌های ویکی‌فساد نشان می‌دهد تا آخرین روزهای ریاست جمهوری روحانی، گزارشی از پرداخت “۵۰ درصد مابقی اعتبار ویژه خوزستان” منتشر نشده است.

به نظر می‌رسد همین موضوع باعث شد تا رئیس مجلس ماجرای عدم پرداخت کامل بودجه ۱۰۰۰ میلیارد تومانی در سال ۹۹ را یادآوری کند. به گزارش جهان‌نیوز، محمدباقر قالیباف پنجم مرداد امسال در نشست مجمع نمایندگان استان خوزستان، سازمان مدیریت‌و‌برنامه‌ریزی و وزارت نفت را متهم کرد که در پرداخت ۱۰۰۰ میلیارد تومان اعتبار ویژه خوزستان “کوتاهی و اهمال” کردند.

۲ تحقیق و تفحص

دولت “تدبیر و امید” در حالی به طرح‌ها و برنامه‌های رفع مشکلات آبی خوزستان اشاره کرده که برخی نمایندگان خوزستان در مجلس این طرح‌ها را “ناتمام و رهاشده” ارزیابی کرده‌اند. قاسم ساعدی، یکی از این نمایندگان است که ۱۱ مرداد امسال در گفتگو با خبرگزاری فارس از آماده شدن دو طرح تحقیق و تفحص درباره منابع آب کشور و هزینه‌کرد اعتبارات صندوق توسعه ملی و ذخیره ارزی برای رفع مشکلات آب و فاضلاب خوزستان خبر داده است.

هنوز مشخص نیست این تحقیق و تفحص در دولت جدید ابراهیم رئیسی، چه سرنوشتی پیدا می کند و چه زمانی کلید می خورد، همانطور که مشخص نیست مردم خوزستان تا چه زمانی  تشنه‌کامی را طاقت می‌آورند.