واکسن‌گیت؛ جولان رانت‌خواران در واردات واکسن کرونا

جلال بهرنگی، روزنامه‌نگار

در حالی که واکسن کرونا در ایران بازار سیاه پیدا کرده و وزیر بهداشت هم به فساد متهم شده، مقامات از فساد ارزی و پورسانت‌های نجومی در واردات واکسن خبر داده‌اند. شرکت‌های خاص هم جولان می‌دهند.

فساد و رانت‌خواری ارزی در واردات واکسن کرونا خیلی آرام و بر اساس مصوبه ستاد ملی مقابله با کرونا اتفاق افتاد؛ مصوبه ای که اوایل اسفند ۹۹ صادر و به بخش خصوصی اجازه داد تا در کنار تلاش‌های دولتی برای تامین واکسن خارجی، “هر نوع واکسن خارجی” را خریداری و وارد کند. اما کمتر از دو ماه مسئولان وزارت بهداشت و سازمان غذا و دارو از فساد ارزی شرکت‌های خصوصی خبر دادند و بر آن نام “واکسن‌گیت” گذاشتند.

با وجود خبرها و گزارش‌های بسیار رسانه‌ها در مورد حضور بخش خصوصی در روند واردات واکسن، بررسی‌های مستقل ویکی‌فساد نشان می‌دهد از فروردین تا ۲۶ تیر ۱۴۰۰ “هیچ محموله رسمی واکسن توسط بخش خصوصی خریداری و وارد کشور نشده است.”

واردات واکسن؛ یک مصوبه و چند دردسر

 14 ماه بعد از همه‌گیری بیماری کووید-۱۹ در ایران و جهان و در حالی که دولت حسن روحانی از سوی کاربران شبکه‌های اجتماعی و منتقدان به “بی‌کفایتی” در تهیه و خرید واکسن کرونا متهم ‌شد، ششم اسفند ۹۹، ستاد ملی مقابله با کرونا تصویب کرد که شرکت‌های خصوصی مجاز به واردات واکسن هستند.

همزمان رئیس جمهوری گفت که به موازات واردات توسط بخش‌های دولتی، شرکت‌های خصوصی هم برای واردات واکسن “ارز نیمایی” می‌گیرند؛ ارزی که بعدا به اعتراف مسئولان جمهوری اسلامی، واردات واکسن را به فساد آلوده کرد.

*گزارش ویکی‌فساد از پرونده فساد در سامانه نیما

ارز نیمایی به صادرکنندگان و واردکنندگان کالاهای ضروری مانند اقلام دارویی و پزشکی داده می‌شود. در سامانه نیما خرید و فروش به “قیمت‌ روز” محاسبه و معاملات توسط صرافی‌های مجاز آنلاین انجام می‌شود.

بر اساس بررسی‌های ویکی‌فساد در زمان “ثبت” اولین سفارش‌های واردات واکسن (نیمه فروردین ۱۴۰۰)، قیمت روز فروش دلار نیمایی حدودا ۲۱ هزار و ۶۰۰  تومان بوده است.

بخش دیگری از مصوبه ستاد مقابله با کرونا واردکنندگان را ملزم کرد تا “تاییدیه” وزارت بهداشت را دریافت کنند؛ شرطی که بعدا مقامات وزارت بهداشت پاشنه آشیل واردکنندگان دانسته و گفتند: “بسیاری از واکسن‌هایی که قرار بوده خریداری و وارد شوند، جعلی بودند”.

واکسن گیت؛ واکسن ۴ دلاری، ۵۰ دلار!

در جریان ثبت سفارش‌ها برای دریافت ارز نیمایی، مشخص شد که بخش خصوصی “منفعت‌طلبی و سودجویی” کرده است. نمونه این سودجویی را کیانوش جهانپور، سخنگوی سازمان غذا و دارو ۱۲ اردیبهشت ۱۴۰۰ در شبکه “کلاب‌هاوس” اعلام کرد و گفت که بخش خصوصی در اولین قدم واردات، مرتکب فساد شده است. به گزارش رسانه‌ها از جمله آفتاب‌نیوز، جهانپور با اشاره به “رانت‌خواری و دریافت پورسانت‌های نجومی” در روند ثبت سفارش واردات واکسن، فاش کرد که “بعضی از شرکت‌های مدعی واردات واکسن هیچ ارتباطی با حوزه بهداشت و سلامت نداشته‌اند و فاکتورهایی ارسالی به وزارت بهداشت ۱۲ برابر قیمت واقعی واکسن بوده است”.

به گفته او این واردکنندگان “واکسن ۱۰ دلاری را به قیمت‌های ۲۵ تا ۷۰ دلار و یا واکسن چهار یا پنج دلاری را تا ۵۰ دلار فاکتور کرده‌اند”؛ موضوعی که او “واکسن‌گیت” نام گذاشت. نمونه این فاکتورهای “غیرواقعی” در مورد واکسن آسترازنکا بوده است.

او همچنین از “واسطه‌گری” گسترده و رابطه مبهم شرکت‌های “غیرمرتبط با حوزه بهداشت و واکسن” با واکسن‌سازان خارجی خبر داد و گفت: “ما رستوران می‌رویم به ما می‌گویند دوستی داریم که می‌خواهد ۴۰ میلیون اسپوتنیک ویی بیاورد”.

همزمان با این اظهارات، محمد کریمی‌نیا، معاون “قرارگاه پدافند زیستی”، سازمانی که وظیفه مقابله با حملات احتمالی غیرنظامی را برعهده دارد، در گفتگو با همشهری‌آنلاین، “فساد کرونایی” را تایید کرد. او اردیبهشت امسال(۱۴۰۰) و در بحبوحه ممنوعیت واردات واکسن‌های ساخت غرب به حکم رهبر جمهوری اسلامی، ضمن انتقاد از “ناهماهنگی میان دستگاه‌های تصمیم‌گیر در مقابله با کرونا” گفت: “در شرایطی که دولت‌ها هم موفق به خرید واکسن نمی‌شوند، بخش خصوصی چگونه و از کدام منبع می‌خواهد چه  واکسنی وارد ‌کند؟”

براساس گزارش‌های رسمی وزارت بهداشت، ایران دستکم بیش از ۱۲۰ میلیون دوز واکسن کرونا نیاز دارد. همین حجم بالا باعث شده تا به گفته کریمی‌نیا، برخی افراد و شرکت‌ها در غیاب “بخش‌های نظارتی و قانوگذاری از ابزارهای خودشان برای رسیدن به منافع مالی استفاده کنند”. این مقام مسئول حاضر نشد نام این افراد یا شرکت‌های متخلف را اعلام کند.

شرکت‌های همیشه “خاص”

واردات واکسن از ابتدا در اختیار دولت بوده و وزارت بهداشت از دو طریق اقدام کرد:

۱-سازمان جهانی بهداشت

۲-شرکت‌های‌ داروسازی “خاص”.

وزارت بهداشت اگرچه از بخش خصوصی برای واردات واکسن دعوت کرد و ۳۵ شرکت هم مجوز واردات گرفتند، ولی نشانه‌هایی وجود دارد از اینکه حضور چند شرکت خاص گویا مهم‌تر بوده. برای نمونه محمدرضا شانه‌ساز، رئیس سازمان غذا و دارو روز ۱۱ اردیبهشت ۱۴۰۰ در نشست مجازی با خبرنگاران، در مورد “نحوه انتخاب شرکت ها برای واردات واکسن کرونا” گفت: ” کار با شرکت‌هایی که سابقه واردات دارو و واکسن داشتند برای ما راحت‌تر است. تعداد زیادی از شرکت‌هایی که سابقه هم نداشتند مراجعه کردند. برای ما هیچ تفاوتی در این زمینه نبوده است و حداقل‌هایی خواسته شده که برخی شرکت‌ها حتی آن حداقل‌ها را هم نتوانستند ارایه دهند”.

شرکت‌های باسابقه موردنظر شانه‌ساز، همان‌ شرکت‌های داروسازی هستند که طی سال‌های اخیر تعدادی از سهامداران و اعضای هیئت مدیره‌شان همزمان در سازمان غذا و دارو و وزارت بهداشت، سمت‌های کلیدی داشته‌ و سفارش‌های دارویی وزارت بهداشت و نیازهای مصرفی کشور را تامین می‌کردند.

* مافیای فساد دارو؛ امضاهای طلایی و یک میلیارد یوروی گمشده

مبالغ نامشخص ارز پرداختی و پورسانت‌ها

با وجود این افشاگری‌ها، هنوز جزییات دقیقی از ارز پرداختی به “شرکت‌های خاص” و “بخش خصوصی متخلف” که جهانپور به آنها اشاره کرده، منتشر نشده است. همچنین گزارش شفافی از دستگاه‌های نظارتی و امنیتی و اسامی شرکت‌های دریافت‌کننده ارز نیمایی منتشر نشده است.

تنها اعدادی که در رسانه ها منتشر شده خبر تامین ۱۰۰ میلیون دلار ارز برای واردات واکسن کروناست که ایرنا اوایل اردیبهشت به نقل از عبدالناصر همتی، رئیس وقت بانک مرکزی منتشر کرد. اواخر فروردین نیز ۱۷۸ میلیون دلار برای خرید واکسن پرداخت شده بود.

واکسن نرسید، معرفی نامه‌ها ‌باطل شدند

از ابتدای همکاری بخش خصوصی با دولت تا تیر ماه ۱۴۰۰، حدود ۳۵ شرکت با ثبت درخواست خود در سامانه ارزی نیما، فاکتورهای پیش خرید واکسن را ارایه کرده‌اند. در مواردی هم گزارش شده “دستکم ۱۰ شرکت غیردولتی” ارز موردنیاز را دریافت کرده‌ ولی هنوز واکسن وارد نکرده‌اند. سازمان‌های نظارتی و امنیتی نام و مشخصات این شرکت‌ها را در اختیار رسانه‌ها قرار نداده‌اند.

به تازگی رئیس سازمان غذا و دارو اعلام کرد که “حتی یک محموله واکسن خارجی توسط بخش خصوصی” وارد کشور نشده است. وبسایت سازمان غذا و دارو در روز ۲۲ تیر ۱۴۰۰، نامه شانه‌ساز را خطاب به ۳۵ شرکت‌ دارای “معرفینامه واردات واکسن” منتشر کرد که در آن نوشته شده مهلت این معرفینامه‌ها بعد از ۶۰ روز باطل است.

در بخشی از این نامه با تصریح اینکه “با گذشت بیش از سه ماه از صدور معرفینامه‌ها هنوز هیچ وارداتی توسط شرکت‌های مذکور به نتیجه نرسیده”، آمده که اقدامات این شرکت‌ها “تنها موجب افزایش قیمت منابع در دسترس قبلی شده است”.

پیش از این برخی فعالان بخش خصوصی مدعی بودند توانایی خرید و واردات “۱۰۰ تا ۲۰۰ میلیون دوز واکسن” را دارند. رئیس اتاق بازرگانی تهران هم به خبرگزاری ایسنا گفته بود که حضور بخش خصوصی در حوزه واردات واکسن با توجه به “تجربیات و ارتباطات گسترده”ای که دارند، نیاز کشور را رفع می‌کند.

بازار سیاه واکسن؛ دوزی تا ۷۰ میلیون تومان

مقامات بهداشتی ایران در حالی امیدوارند با خرید از طریق سفارتخانه‌ها، هلال احمر و شرکت‌های خاص، طرح ملی واکسیناسیون را اجرا کنند که در عمل این طرح با سه مشکل مواجه است:

  1. ممنوعیت خرید واکسن‌های غربی و اروپایی با دستور رهبر جمهوری اسلامی
  2. محدودیت تولید واکسن در روسیه و چین و ممنوعیت فروش واکسن هندی به ایران
  3. تشکیل بازار سیاه

براساس آمار رسمی گمرک، تا ۲۶ تیرماه ۱۴۰۰ مجموعا بیش از ۱۱ میلیون دوز واکسن خارجی وارد کشور شده که به گفته مهرداد جمالی‌ارونقی، معاون فنی گمرک، همه آن‌ها از برندهای مختلف از جمله روسی بوده‌اند. با وجود واردات این تعداد دوز واکسن مشخص نیست چرا تنها نزدیک به دو میلیون و ۳۰۰ هزار نفر واکسن دریافت کرده‌اند.

به استناد برخی گزارش‌ها، مسئولان وزارت بهداشت متهم شده‌اند دوز واکسن‌های واردشده به گروه های هدف نرسیده و یا اینکه از بیمارستان‌ها به بیرون “درز” کرده و سر از بازار سیاه درآورده است؛ اتهامی که مقامات بهداشتی تکذیب کردند. با این حال در چند ماه اخیر تصاویری از بازار سیاه واکسن کرونا در تهران در شبکه‌های مجازی دست‌به‌دست شده است.

سایت “تجارت‌نیوز” در یک گزارش میدانی نوشت: “دلال بازار ناصر خسرو به متقاضیان خرید واکسن کرونا می‌گوید باید با رابطم در بیمارستان تماس بگیرم. او باید واکسن را بکشد بیرون”. در این گزارش به نقل از یک دلال دیگر نوشته شده که او می‌تواند دو دوز واکسن اسپوتنیک روسی تهیه کند:”… میری بیمارستان واکسن رو می‌زنی. قیمتش ولی ۵۰ تا ۶۰ میلیون تومان است. حالا دو میلیون کمتر یا بیشتر”.

در هفته‌های اخیر قیمت واکسن کرونا در بازار سیاه تا ۷۵ میلیون تومان هم گزارش شده است.

مافیای واکسن اسپوتنیک V

بازار سیاه و ناتوانی حاکمیت در واردات واکسن کرونا در حالی ادامه دارد که برخی گزارش‌ها از وجود “مافیای واردات واکسن اسپوتنیک ویی” حکایت دارند. این گزارش‌ها سعید نمکی، وزیر بهداشت را هم در شکل‌گیری این فساد  متهم می‌کنند.

شبکه تلویزیونی ایران اینترنشنال اواخر اردیبهشت امسال در گزارشی از واگذاری انحصار واردات واکسن اسپوتنیک روسیه به شرکت “مدیریت آتیه بهمن” خبر داد و گفت که این شرکت با مدیریت سینا حسنعلی‌زاده، وابسته به شرکت دانش بنیان برکت و زیرنظر بنیاد برکت فعالیت می‌کند.

در همین حال گزارش شده که با “واسطه‌گری” سعید نمکی، وزیر بهداشت دولت حسن روحانی که ارتباط‌های نزدیکی با هیئت‌مدیره تعدادی از شرکت‌ و موسسات صنایع دارویی دارد، چند شرکت‌ خاص برای واردات واکسن کرونا به بانک مرکزی معرفی شده‌اند؛ شرکت هایی که شانه‌ساز، رئیس سازمان غذا و دارو درباره آنها گفت: “کار با این شرکت‌ها برای ما راحت‌تر است”. برای نمونه می توان به این چند شرکت خاص موردنظر وزارت بهداشت و سازمان غذا و دارو اشاره کرد:

  1. کوبل دارو(مالک ۶۷درصد شرکت داروسازی عبیدی است.)
  2. بهستان دارو(یکی از همکاران شرکت اتریشی اگزامون است که سفارش‌های واکسن کرونا و دیگر مصارف دارویی را فاکتور می‌کند.)
  3. شرکت اکتوور کو (این شرکت به صورت خانوادگی و نزدیک به وزیر بهداشت اداره می شود. تغییرات مدیریتی در این شرکت میان برخی اعضای ثابت آن از جمله علی‌نصر نراقی، نهاله نراقی و فروردین طاهباز چرخشی است.)  
  4. شرکت داروسازی دکتر عبیدی(رسول دیناروند، رئیس پیشین سازمان غذا و دارو و اکبر عبدالهی‌اصل، مدیرکل پیشین نظارت و ارزیابی دارو سازمان غذا و دارو، از جمله سهامداران شرکت داروسازی عبیدی هستند.)

بانک مرکزی هفت مرداد ۹۸ فهرستی از ۲۰ شرکت را منتشر و اعلام کرد که “یک میلیارد یورو ارز دولتی” در این شرکت‌ها “مفقود شده و موضوع مبهم” است. این شرکت‌ها در مجموع ۳.۵ میلیارد یورو ارز دولتی دریافت کرده‌اند. اسامی تعدادی از این شرکت‌ها در فهرست بالا دیده می‌شود.

مقامات جمهوری اسلامی در حالی از طرح واکسیناسیون ملی حرف می‌زنند که به نظر می‌رسد تا اطلاع ثانوی واردات واکسن کرونا در انحصار بی‌سر‌و‌صدای بعضی شرکت‌های خاص و چانه‌زنی‌های دولتی است؛ واکسنی که به داد مردم نرسید ولی سفره رانت‌خواری را رنگین کرده است.